Dordrecht verandert voor twee weken in Tsaardam

De opera buffa Il borgomastro di Saardam (1827) van Gaetano Donizetti is het markantste programmaonderdeel van het zesde Belcanto Festival Dordrecht, dat vrijdag begint. Il borgomastro di Saardam, opera van Gaetano Donizetti, tijdens het Belcanto Festival Dordrecht: 4, 7, 9 & 12/9 20.15 u. 't Hof Dordrecht. Info.: (078)6314029.

DORDRECHT, 3 sept. 'Wie van u draagt de naam Peter? 'Ik', 'ik', 'ik, ik', 'ik!'. In de opera Il borgomastro di Saardam van Gaetano Donizetti liegen de timmerlieden in commissie dat ze Peter heten. Alsof je naar een aflevering van Jiskefet kijkt. Naar de supermarktscène waarin al het personeel luistert naar diezelfde naam Peter. De werkman naar wie in Il borgomastro di Saardam door de autoriteiten naarstig wordt gezocht is tsaar Peter de Grote, die als Peter Mikailoff incognito verblijft op een werf aan de Zaan. Daar houdt zich ook de Rus Peter Flimann schuil. Flimann deserteerde uit het Russische leger omdat zijn rang te laag was om te kunnen trouwen met Marietta, de pleegdochter van de Zaandamse burgemeester Wambett. De tsaar noch de deserteur willen ontmaskerd worden en draaien de potsierlijke burgemeester bij herhaling een rad voor ogen. Het komt tot een handgemeen, maar uiteindelijk onthult tsaar Peter I zijn identiteit. Hij wordt met alle egards onthaald, en bevordert de deserteur tot opperbevelhebber van de Russische vloot, zodat deze alsnog met Marietta kan trouwen.

Tsaar Peter de Grote (1672-1725) verbleef tijdens een studiereis die hij aan het eind van de zeventiende eeuw maakte ook enkele dagen in Zaandam om er de kunst van de scheepsbouw af te kijken. Dit historische gegeven prikkelde de verbeelding van menig kunstenaar. De Franse toneelschrijvers Eugène Cantiran de Boirie, Anne Honoré Joseph Mélesville en Jean-Toussaint Merle baseerden op het voorval hun gezamenlijke Le bourgmestre de Saardam, ou les deux Pierres (1818). Hiervan maakte Georg Christian Römer een Duitse adaptatie, die op zijn beurt Gustav Albert Lortzing inspireerde tot de opera Zar und Zimmermann (1837). Intussen had Domenico Gilardoni het oorspronkelijke Franse toneelstuk al omgewerkt tot het libretto voor Donizetti's Il borgomastro di Saardam, de opera buffa die op 19 augustus 1827 in het Teatro Nuovo van Napels in première ging.

Donizetti's vroege opera Il borgomastro di Saardam, gecomponeerd op 29-jarige leeftijd, is het markantste programmaonderdeel van het zesde Belcanto Festival, dat van vrijdag 4 tot en zondag 13 september plaatsvindt in Dordrecht. Vorig jaar was het tweehonderd jaar geleden dat Domenico Gaetano Maria Donizetti in Bergamo werd geboren; in april was het 150 jaar geleden dat Donizetti, tot waanzin gedreven door de syfilis, overleed in het Palazzo Scotti in Bergamo. Beide gebeurtenissen zijn amper herdacht in de concertprogramma's en zijn in ons land nagenoeg ongemerkt voorbijgegaan. Het Belcanto Festival maakt dit een beetje goed door uitgebreid aandacht te besteden aan de componist. Donizetti vormt de rode draad in de lezingen, de concerten en de korenwedstrijd.

Met minieme aanpassingen en wat fantasie van de toeschouwer zal de Dordtse binnenstad figureren als het zeventiende-eeuwse Zaandam. Bij goed weer zullen de vier openluchtvoorstellingen van Il borgomastro di Saardam plaatsvinden aan 't Hof; bij slecht weer wordt uitgeweken naar de Augustijnenkerk. Aan de Dordtse opvoering ligt dezelfde partituur ten grondslag als vijfentwintig jaar geleden werd gebruikt voor de Nederlandse première. Na de voorstellingen in Napels werd Il borgomastro di Saardam al gauw vergeten ten gunste van de vele echte hoogtepunten uit Donizetti's oeuvre: Anna Bolenna, L'elisir d'amore, Lucretia Borgia, Lucia di Lammermoor, La fille du régiment, Linda di Chamonix en Don Pasquale. Het is begrijpelijk dat het werk naar de achtergrond verdween. Want hoezeer de jonge Donizetti Il borgomastro di Saardam ook een eigen karakter probeert te geven, zijn grote voorbeeld, de slechts vijf jaar oudere Gioacchino Rossini, is nooit ver weg. Dat laat natuurlijk onverlet dat Il borgomastro di Saardam een belcanto-opera is die met kop en schouders boven de middelmaat uitsteekt.

Het was de Zaanse dirigent Jan Schaap die begin jaren zeventig, zo'n 130 jaar na de laatste voorstellingen van Il borgomastro di Saardam, de euvele moed had de opera weer op te voeren met het door hem opgerichte (amateur!) Operagezelschap Zaanstad. De door Mieke de Goeje geregisseerde voorstellingen trokken in mei 1973 internationaal de aandacht. Tijdens de voorbereidingen bleek indertijd dat de partituur van Il borgomastro di Saardam nooit was gedrukt. Van de Milanese muziekuitgeverij Ricordi kreeg Schaap de beschikking over een microfilm van de autografische partituur. Uit het nauwelijks leesbare snelschrift van Donizetti genereerde hij een toegankelijke partituur, een piano-uittreksel en het volledige stemmenmateriaal voor het orkest. Met behulp van een oud tekstboekje van de Scala kon hij tevens het libretto leesbaar in de partituur aanbrengen.

De reconstructie van Schaap is nog altijd de enig beschikbare. De chefdirigent van het Belcanto Festival Orkest, Giuliano Carella, is er echter met de stofkam doorheen gegaan. Hij heeft op grond van recente musicologische inzichten kleine revisies doorgevoerd en vanuit zijn kennis van het belcanto-repertoire hier en daar versieringen aangebracht en de orkestratie gewijzigd. Giuliano Carella zal zelf de eerste twee voorstellingen dirigeren, de laatste twee worden geleid door Jan van Maanen. Een internationale cast van jonge zangers zal de solistische rollen vervullen, de koorpartijen worden gezongen door het Rotterdamse Operakoor.

Il borgomastro die Saardam is niet de enige Donizetti-opera waarin Peter de Grote een hoofdrol speelt. Met Il falegname di Livonia o Piero il grande, cszar delle Russie (1819) en Otto mesi in due ore, ossia Gli esiliati in Siberia (1827) had de componist de lotgevallen van de Russische vorst al twee maal eerder van muziek voorzien. Met Donizetti in het vaandel mag de culturele Dordtenaar zich twee weken lang inwoner wanen van Tsaardam.