Circus-Gysi moet vijf procent opleveren

De oud-communisten van de Partij van Democratisch Socialisten (PDS) in Duitsland weten wat campagne voeren is. Op het podium van cultureel centrum Kalkscheune in Berlijn zaagt een goochelaar PDS-politica Petra Pau 'doormidden'. Het rood-groene punkkapsel van partijgenote Angela Marquardt trilt als twee cowboys een regen van messen op haar afvuren. En de populaire PDS-leider Gregor Gysi zweeft onder hypnose boven het publiek.

BERLIJN, 3 SEPT. Verkiezingen zijn een circus. Die les heeft de PDS na de Wende in 1990 snel geleerd. De muziek van 'The Good, The Bad en The Ugly' knettert uit de luidsprekers. De warme zaal is overvol. “Over programma's hoeven we hier niet te praten”, zegt de presentator van de avond. “We zijn toch één grote familie. Maar we móeten de 5 procent halen!”.

Vijf procent van de stemmen wil Gysi's PDS bij de verkiezingen op 27 september krijgen om met een eigen fractie in de Bondsdag te komen. Bij de vorige verkiezingen in 1994 haalde de PDS met 4,4 procent de kiesdrempel niet, maar zij wist via de achterdeur - door grote meerderheden in vier Oostduitse kiesdistricten - 30 zetels in de 672 leden tellende Bondsdag in de wacht te slepen. In het Oosten kan de partij met leuzen als 'herverdelen van de welvaart' en extra belasting voor miljonairs en banken, rekenen op 22 procent van de stemmen. In het Westen wil de PDS een verdubbeling zien te bereiken van 0,9 naar 1,8 procent.

Vooral in het Westen hoeft de partij niet op veel sympathie te rekenen. De regerende CDU van Helmut Kohl voert een ouderwetse Koude-Oorlogcampagne tegen de PDS, die voor haar nog altijd synoniem is met het verguisde communisme uit de DDR. Toch is het niet uitgesloten dat de SPD en de Groenen bij een krappe verkiezingsmeerderheid op gedoogsteun van de PDS zijn aangewezen. De SPD-top stimuleert inmiddels openlijk coalities met de PDS in de deelstaten.

Dit voorjaar nog zei oud-president Richard von Weizsäcker dat de PDS pas acceptabel kan worden als ze eens grondig afstand neemt van het onrecht dat de communisten hebben aangericht. Dat liet de partijleiding niet op zich zitten, zo vlak voor de verkiezingen. Na maanden trok de PDS-top in een brief aan Weizsäcker het boetekleed aan. “Het is voor ons een bitter besef, dat velen van ons omwille van hun idealen, structuren van onderdrukking hebben ondersteund en vervolging van andersdenkenden hebben toegelaten.” Voor mensen, die vijandig staan ten opzichte van de Duitse grondwet, is in de PDS geen plaats meer, stond in de brief.

Maar de spagaat valt de PDS moeilijk. Dat blijkt al uit het feit dat het kennelijk niet lukt zich te ontdoen van de orthodoxe vleugel in de partij, die wordt aangevoerd door de rechtlijnige Genossin Sahra Wagenknecht, de 29-jarige ikoon van de revolutie. Wagenknecht, die gelooft in de klassenstrijd en droomt van het communisme, was woedend over de bekentenis. Maar dat weerhoudt haar er niet van in het Roergebied, waar ze woont, voor een zetel in de Bondsdag te werven.

In ieder geval gaat Gysi met een klein succesje de campagne in, want het weekblad Der Spiegel mag hem van de rechter geen Stasi-Spitzel meer noemen. Het blad heeft niet kunnen bewijzen, dat de jarenlang geuite verwijten over Gysi's mogelijke spionage-activiteiten voor de staatsveiligheidsdienst waar zijn, stelde de rechter.

Deze avond zijn in het kiesdistrict Mitte/Prenzlauer Berg in het oosten van de stad - waar de klok nog altijd anders tikt dan in het vroegere West-Berlijn - vele tientallen jongeren naar de Kalkscheune gekomen. Jongens in zwart leer met zwart geverfd haar. Vrouwen in strakke broeken, korte truitjes en bijna allemaal een kleine rugzak. Intellectuelen met bril en trui. Hier en daar zitten oudere mannen en vrouwen bij elkaar aan een tafeltje. Alles is rood. Voor de PDS is niet alleen het verleden rood. Rood is ook de toekomst. De spots in de zaal zijn rood, de kleedjes over de tafels, zelfs de asbakken zijn rood gekleurd.

De PDS doet er alles aan om bij jongeren in de smaak te vallen. Vanavond staat een culturele revue op het verkiezingsprogramma. Affiches aan de muur met 'Geil! PDS', 'Cool! PDS' en een gebalde vuist, plus opgestoken middelvinger moeten de jeugd lokken. De partij kampt met een sterk vergrijzend en teruglopend aantal leden. Van de 130.000 leden zijn er nog 99.000 over; de meesten van hen zijn gepensioneerden van de vroegere moederpartij.

“Voor mij is de PDS de enige partij die niet over lucht praat”, zegt de 34-jarige Kathrin. “De werkloosheid in het Oosten is ellendig hoog. Daar moet iets aan gebeuren. En we willen ook geen ziekenfonds naar Amerikaans model waarbij ieder alleen voor zichzelf zorgt. De PDS is er voor de kleine man.” Nee, ze is geen lid van de partij, wel een nieuwsgierige sympathisant. In ieder geval kan Gysi, de vroegere DDR-advocaat met de rappe tong, rekenen op haar stem. “Hij brengt zo goed onder woorden wat de problemen van de OostDuitsers zijn”, vindt Kathrin.

Ze komt uit Rostock, de havenplaats in het noordelijke Meckelenburg-Voorpommeren, en is na de hereniging naar Prenzlauer Berg verhuisd. Vroeger was Prenzlauer Berg een traditionele arbeiderswijk, maar in de jaren tachtig ontwikkelde de wijk zich tot een sociale smeltkroes van studenten, kunstenaars, professoren en opposanten van het vroegere DDR-regime. Nergens woonden daarom zoveel Stasi-Spitzel (spionnen van de veiligheidsdienst) als in Prenzlberg. Niet verbazingwekkend dat de PDS juist hier nog altijd op veel steun kan rekenen, ook al verandert de bevolking nergens zo snel van samenstelling als in deze wijk.

Op het podium leest André Brie, de partijideoloog en leider van de verkiezingscampagne, aforismen voor. Hij 'verontschuldigt' zich voor Jeltsin, die het land naar de afgrond heeft gevoerd en zich nu als redder opwerpt. En natuurlijk is het socialisme superieur gebleken aan het kapitalisme. Het socialisme is veel sneller in elkaar gestort. De zaal lacht. De carabetier Dr. Seltsam wijst in zijn grollen nog even op de gevoelige plekken van de PDS, die niet zegt dat het verleden toekomst moet worden - want ze heeft de kiezers nodig - maar zodra de 5 procent binnen is. Opnieuw gelach.

Als de bluesgroep - Beste Kollektiv im Sozialistischen Wettbewerb is te lezen op een lint aan de notenstandaard - begint te spelen, komt de stemming pas goed los. Het publiek mag kiezen, dus galmt 'Kalinka' door de zaal, het partizanenlied 'Bella ciao' en 'Bau auf Freie Deutsche Jugend, bau auf'. De ironie over het eigen verleden wordt afgewisseld met sterke weemoed. Zodra 'Haben Sie noch Altpapier, lieber Opa, liebe Oma' klinkt, zingt ook Kathrin luidkeels mee. Zij is op school nog lid geweest van de Pioniers, die langs de deuren moesten om oud papier op te halen, lacht ze. De PDS leeft van de 'Ostalgie'; ze drijft op een lokaal oostelijk patriottisme. “We missen de sociale samenhang van vroeger”, zegt Kathrin. “Velen in het Oosten voelen zich alleen gelaten.”

Als de heimwee naar vroeger in de zaal te erg wordt, grijpt de jongere generatie in. Zodra het oude volkslied van de DDR wordt ingezet, begint Angela Marquardt luidkeels 'boehhh' te roepen. Een beetje jeugdsentiment vond ze nog leuk, maar hoe moet de kandidaat voor de verkiezingen in Meckelenburg (ook op 27 september) dit nu bij jongeren verkopen?