Miljoenen voor Mondriaan zijn weggegooid geld

Toen De Nederlandsche Bank (DNB) bekendmaakte dat van haar jaarwinst 110 miljoen gulden zou worden gestort in een fonds bestemd voor de aankoop van bijzondere Nederlandse kunstwerken, werd er expliciet aan toegevoegd dat dit genereuze gebaar diende als een geschenk aan het Nederlandse volk om het verlies van de gulden als symbool van nationale identiteit te compenseren. Een schenking kortom om een symbool van nationale trots te bekostigen, om een meesterwerk aan te kopen uit ons roemrijke artistieke verleden, waarom we door zovele Europese landen worden benijd.

Direct gonsde het van de geruchten in de Nederlandse museumwereld. Zou het een Rembrandt worden, een Ter Brugghen misschien? Vele musea bekeken andermaal hun verlanglijstjes, Londense veilingcatalogi werden nogmaals - maar nu met andere blik - doorgenomen, er heerste grote opwinding, want met 110 miljoen gulden kun je veel doen. Wie de karige aankoopbudgetten van de Nederlandse musea kent, kan deze opwinding goed begrijpen. Eindelijk zou dat bijzondere stuk van Metsu kunnen worden verworven, eindelijk dat unieke familieportret van Van Vliet.

Vrijdag 28 augustus was de droom voorbij. Triomfantelijk werd door de beheerder van het fonds bekendgemaakt dat 80 miljoen gulden van de schenking inmiddels was gebruikt om het onvoltooide werk Victory Boogie Woogie van Piet Mondriaan aan te schaffen. Tachtig miljoen gulden. Zelfs Mondriaan-kenner J. Joosten moest er even van slikken.

Het duurste kunstwerk dat ooit in Nederland werd aangeschaft. De superlatieven waren in de media niet van de lucht. De Nederlandse pers, altijd geïmponeerd door de hoge bedragen die kunstwerken tegenwoordig opbrengen, en de deskundigen kwamen woorden tekort om het belang van deze unieke aankoop tot uitdrukking te brengen.

Volgens vooraanstaande Nederlandse kunsthistorici behoort Mondriaans Victory Boogie Woogie tot die paar Europese schilderijen waarvan de roem vrijwel universeel is. Een tiental Nederlandse museumdirecteuren stelde eerder dit jaar een vurig pleidooi op voor aankoop van de Mondriaan, die zij - zonder ironie - beschouwen als een equivalent van de Mona Lisa van Leonardo da Vinci, de Nachtwacht van Rembrandt en de Guernica van Picasso.

Een paar jaar geleden was er een grote overzichtstentoonstelling van Mondriaan in hetzelfde museum waar Victory Boogie Woogie zal komen te hangen. Ik liep toen alleen door de uitgestorven zalen van het Haags Gemeentemuseum. Een uur lang waren er op de tentoonstelling meer suppoosten dan bezoekers te bekennen. De Haagse Mondriaan-tentoonstelling geldt inmiddels als een van de treurigste museumflops van de afgelopen decennia. De conclusie dat het Nederlandse volk niet van Mondriaan houdt, lijkt in elk geval gerechtvaardigd.

Tegelijkertijd stonden in Den Haag de mensen massaal in de rij om in het Mauritshuis de grote Vermeer-tentoonstelling te bezoeken. Iedereen die op basis van de lege Mondriaan-zalen durft te beweren dat Nederlanders geen belangstelling hebben voor beeldende kunst, zou de cijfers van deze Vermeer-tentoonstelling eens zorgvuldig moeten bestuderen. Is het op grond van het voorgaande gewaagd te veronderstellen dat het Nederlandse volk voor die 80 miljoen liever een zeventiende-eeuws meesterwerk ten geschenke had gekregen dan een onvoltooide Mondriaan, ook al is dat dan volgens de deskundigen een equivalent van de Nachtwacht?

NRC Handelsblad van 28 augustus bevat een uitvoerig verslag van de ontstaansgeschiedenis van Mondriaans Victory Boogie Woogie. Mondriaan wordt geciteerd over de achtergronden van het schilderij: In echte boogie woogie zie ik een strekking die aan de mijne verwant is: destructie der melodie, opbouw door voortdurende tegenstelling van pure uitdrukkingsmiddelen. Nog afgezien van de vraag of de argeloze beschouwer van het schilderij al deze diepzinnigheid in het stuk waarneemt, komt naar aanleiding van Mondriaans woorden bij mij maar één vraag boven: so what? Wat heeft de beschouwer te maken met de destructie van de melodie en de tegenstelling van pure uitdrukkingsmiddelen als hij het schilderij niet mooi of niet interessant vindt? Kan een van mijn collega's dat eens uitleggen aan al die (zwijgende) Nederlanders die deze onvoltooide Mondriaan van tachtig miljoen weggegooid geld vinden?