Jeltsin heeft nooit voor zijn taak gedeugd

Het Westen heeft altijd gedaan alsof de Russische president Jeltsin economische hervormingen kon doorvoeren en garant kon staan voor democratie. Volgens Jonathan Eyal is dat een misvatting gebleken. Jeltsin is nooit de leider geweest die Rusland nodig had.

Het beste wat over president Clintons bezoek aan Rusland te zeggen valt is dat het nu eenmaal gebeuren moest. Ieder uitstel van dit bezoek zou zijn geïnterpreteerd als een blijk van Amerika's misnoegen over de recente ontwikkelingen in Moskou. Bovendien, als Clinton niet volgens schema in het Kremlin was gearriveerd, zouden de Amerikaanse media dit hebben opgevat als een erkenning dat de president zo door privé-schandalen wordt gehinderd dat hij zijn plichten als leider van 's werelds enig overgebleven supermacht niet langer kan verrichten. En nog belangrijker is dat men in Washington vreesde dat wanneer het bezoek werd uitesteld Clintons kans op een topconferentie in Moskou tijdens zijn ambtsperiode verkeken zou zijn.

Niettegenstaande het valse optimisme dat de Amerikaanse leider de afgelopen twee dagen in het Kremlin aan de dag heeft gelegd, weten alle westerse regeringen dat de onmiddellijke toekomst van Rusland ongewisser is dan ooit sinds de val van het communisme. De Amerikaans-Russische top maakte geen deel uit van een gericht streven om de gebeurtenissen in Moskou in een bepaalde richting te sturen. Het was een bijeenkomst van twee zwakke leiders die het per se nog een laatste keer over hun oude vriendschap wilden hebben; een bijeenkomst georganiseerd om het volstrekt ontbreken van enige alternatieve westerse strategie te maskeren.

Het is gemakkelijk Ruslands huidige problemen af te schilderen als zuiver economisch, voortgekomen uit een gigantisch begrotingstekort, dat door het instorten van de wereldolieprijzen niet langer kon worden overbrugd met kolossale buitenlandse leningen, en dat wel moest leiden tot de devaluatie van de roebel. Maar de werkelijkheid is nog aanzienlijk somberder. De actuele crisis betekent het einde van Jeltsins experiment met de uiterlijke schijn van markteconomie en democratie. Wat hier gebeurt is de geboorte van een nieuw Rusland, dat meer getrouw zal zijn aan zijn historische tradities en bijgevolg minder vriendelijk jegens het Westen. Het Westen draagt geen rechtstreekse verantwoordelijkheid voor de instorting van de Russische economie, maar de westerse leiders hebben wel een gezamenlijke morele verantwoordelijkheid voor Jeltsins politieke toekomst. Ondanks alle herhaalde vriendschapsbetuigingen jegens het Kremlin hebben westerse regeringen nooit geloofd dat Rusland bezig òf in staat was een normaal democratisch land te worden. De Russische leiders werden daarom deels behandeld als vertegenwoordigers van een natie en deels als de symptomen van een ziekte, mensen die moesten worden gesteund omdat ieder alternatief vermoedelijk nog erger zou zijn, leiders wie elke misstap en elke misdaad moest worden vergeven in naam van de internationale stabiliteit.

President Jeltsin doorzag dit spel terdege. Toen hij het gebouw van zijn parlement in Moskou opblies omdat de samenstelling ervan hem niet aanstond, werd dit in het Westen 'betreurenswaardig' genoemd, maar niettemin als een 'moedige' stap op weg naar de 'democratie'. Toen hij een grondwet dicteerde die hem absolute macht verleende, werd dit in het Westen opgevat als een noodzakelijke maatregel bedoeld om zijn volk de weg naar de persoonlijke vrijheden te wijzen. Dat dezelfde communisten die Jeltsin met zijn tanks had verjaagd bij de volgende verkiezingen terugkeerden in het Moskouse parlement, werd beschouwd als een bewijs te meer dat Jeltsin wist waar hij mee bezig was: het parlement was tegen hervormingen, maar het had geen bevoegdheden en deed daarom niet ter zake.

En ditzelfde procédé werd bij iedere nieuwe crisis in het Kremlin opnieuw gevolgd. De Duitse kanselier en de Amerikaanse president belden hun vriend Jeltsin op. Een delegatie van het Internationaal Monetair Fonds vloog naar Moskou om miljarden dollars aan te bieden in ruil voor economische hervormingen. Jeltsin beloofde dan de gevraagde hervormingen, nam het geld in ontvangst en deed verder niets, behalve dat hij een paar ministers ontsloeg. De nieuw aangetreden Russische ministers werden dan door het Westen begroet als 'grote hervormers' of als 'jonge mensen die niet besmet zijn door het communistische verleden', net als hun voorgangers tot het moment dat Jeltsin ze ontsloeg. En dan keerde de rust weer, tot de volgende crisis.

Deze klucht is begin deze maand nog opgevoerd toen de Russische munt onder druk kwam te staan. Wat noch het Kremlin noch westerse leiders zich echter realiseerden was dat de gewone Russen en ook de internationale beleggers - het publiek waarvoor het hele komediespel was bedoeld - niet meer bereid waren het schouwspel voor de zoveelste keer aan te zien.

Rusland moest veranderen, maar zonder een traditie van vrijheid en met een rampzalige economische toestand moest die metamorfose wel van bovenaf worden opgelegd, door leiders die vast voornemens waren hun volk de zegeningen van de democratie en de markteconomie bij te brengen. Het probleem is dat Jeltsin nooit zo'n leider is geweest. Het meeste van waarde dat zijn land bezat was ingepikt door een kleine groep mafiosi die in korte tijd dollar-miljardairs werden. Honderden nep-banken werden opgericht, vaak als weinig meer dan witwasinrichtingen voor geld van dezelfde mafia. 'Geprivatiseerde' ondernemingen betaalden hun werknemers geen salaris, in de zekerheid dat de staat niets anders kon doen dan de ondernemingen uit de brand helpen om massale hongersnood te voorkomen. En in plaats van belasting te betalen kochten Ruslands zakenlieden villa's op Cyprus of in Londen. Het kapitalisme invoeren zonder kapitaal is toch al geen sinecure; wat in Rusland is gebeurd is ook elders in voormalig communistisch Europa gebeurd. Het verschil is de gigantische omvang van de malaise en het ontbreken van enige politieke structuur die de economische schok zou kunnen opvangen.

In wezen was Jeltsins bewind gebaseerd op afspraken met de mafia: zij mochten geld blijven verdienen mits ze zijn regime steunden. Gewone Russen mochten hun regering kritiseren zoveel ze wilden, maar zonder enige invloed op de feitelijke politiek. Ze kozen vertegenwoordigers zonder macht en over de benoeming van hen die wel macht hadden, hadden ze niets te vertellen. Het gevolg was dat Rusland hoegenaamd niets deed om een politieke klasse te kweken die voor enige continuïteit had kunnen zorgen. Het land is verscheurd tussen een parlement dat onverantwoordelijk is omdat het nooit enige verantwoordelijkheid heeft mogen dragen, en een president die onverantwoordelijk is geworden omdat hij te veel formele verantwoordelijkheden in zich verenigde.

Toen het Internationaal Monetair Fonds Moskou begin augustus opnieuw kredieten aanbood, eiste het dat Rusland belasting zou gaan heffen van zijn zakenlieden. Beleggers in de hele wereld beseften dadelijk dat dit, gezien de machtsstructuur in het Kremlin, onmogelijk was, en de financiële crisis volgde dan ook onherroepelijk. Jeltsin struikelde over precies dezelfde steen als Soeharto in Indonesië: het besef dat de deerniswekkende realiteit niet meer met geld te verhelen viel.

Veel van de onheilsprofetieën die thans in Rusland de ronde doen, zullen niet uitkomen. De militairen zullen waarschijnlijk geen nieuwe revolte op touw zetten, ten dele omdat de mislukte coup van 1991 nog te vers in het geheugen ligt, en ten dele omdat de strijdkrachten intern sterk verdeeld zijn. Of president Jeltsin aftreedt is eigenlijk niet van belang. Zonder de steun van zijn financiële sponsors zal hij voortaan nog nauwelijks reële invloed kunnen uitoefenen. Menigeen in Moskou heeft er zelfs belang bij Jeltsin als boegbeeld te handhaven, een stroman met een vertrouwd gezicht voor het westerse publiek, terwijl achter de schermen het werkelijke politieke spel wordt gespeeld. Jeltsins vertrek zal nopen tot nieuwe verkiezingen binnen 90 dagen te midden van een financiële crisis, een vooruitzicht dat niemand aanlokt, ook de communisten niet. Viktor Tsjernomyrdin zal waarschijnlijk op het laatste ogenblik toch door het parlement worden geaccepteerd, maar niet dan nadat de communisten het maximum aan concessies in de wacht hebben gesleept. Die concessies betekenen herschrijving van de grondwet, die al was geschonden door de president en nu ook door het parlement nog dreigt te worden geschonden. En het Westen zal Tsjernomyrdin inhalen als de nieuwe 'hervormer', haast ongeacht wat hij doet of zegt.

De komende maanden zal Rusland ten prooi zijn aan hyperinflatie, terwijl de nationale bank geld drukt om salarissen te betalen en de banken van de plaatselijke mafiosi te redden. Het land betaalt nu al zijn buitenlandse schulden niet meer en het zal jaren duren voordat de eerste institutionele beleggers er weer over denkt Moskou ook maar één dollar te lenen. Hoe het ook zij, Rusland heeft zichzelf geïsoleerd in de wereld. Het Westen heeft de afgelopen tien jaar op twee fronten gestreden, eerst om de Sovjet-Unie om te vormen tot een vrije associatie van landen en nadien om Rusland tot een democratie te maken. Beide keren streed men vol overtuiging en met de beste bedoelingen.

Maar beide gevechten heeft men verloren, en definitief verloren. De Midden-Europese landen, die aandrongen op snelle integratie in zowel de NAVO als de EU, wisten van meet af aan wat de meeste westerse leiders nooit wilden onderkennen: dat Jeltsins pogingen om aansluiting te vinden bij de gemeenschap van democratische landen waren gedoemd te mislukken. Rusland is geen hopeloos geval - Jeltsin wel.