Zimbabwe lonkt naar mineralen

Midden-Afrika balanceert op de rand van een conflict dat zijn weerga niet kent bezuiden de Sahara. Vier weken na het uitbreken van de revolte tegen president Kabila is Congo in tweeën verdeeld. Sinds de interventie van Angola en Zimbabwe - en in mindere mate Namibië - aan de kant van het regeringsleger controleren Kabila's troepen en zijn bondgenoten uit Zuidelijk Afrika het westen van Congo en de rebellen en hun bondgenoten uit Rwanda en Oeganda het oosten. Er zijn steeds meer aanwijzingen dat het Kabilakamp de overwinning ruikt en in het offensief gaat tegen rebellenposities in het oosten. In dat geval komen de sterkste legers van Zuidelijk en Midden-Afrika tegenover elkaar te staan op het strijdtoneel Congo. Een overzicht van doelen en middelen, door Lolke van der Heide, Koert Lindijer, Menno Steketee en Dirk Vlasblom.

President Robert Mugabe van Zimbabwe stuurde medio augustus 600 man elitetroepen naar Congo om de belegerde Laurent-Désiré Kabila te ondersteunen. Mugabe nam zijn besluit na raadpleging van andere leiders van de veertien leden tellende Ontwikkelingsgemeenschap voor Zuidelijk Afrika (SADC), in zijn hoedanigheid van voorzitter van het Orgaan voor Politiek, Defensie en Veiligheid van de SADC. Hij had Zuid-Afrika niet uitgenodigd voor het beraad, in de wetenschap dat collega Mandela het bij voorbaat al niet eens was met de militaire optie.

De militairen uit Zimbabwe zijn volgens waarnemers gestationeerd in de hoofdstad Kinshasa, dat onder vuur van de rebellen ligt. Harare gaf donderdag toe dat “ten minste” twee Zimbabweanen waren gesneuveld, terwijl drie worden vermist en vijftien gewond zijn geraakt. Het dagblad The Herald, spreekbuis van de regering, meldde vorige week dat Zimbabwe twee extra bataljons naar Congo had gestuurd “nadat is ontdekt dat geregelde troepen uit ten minste twee andere landen de aanval op Kinshasa leiden”. Met die “andere landen” worden Oeganda en Rwanda bedoeld. Volgens de onafhankelijke krant Zimbabwe Independent bevinden zich nu 2.800 Zimbabweaanse militairen in Congo.

De uitgezonden commando's zijn goed geoefende militairen en beschikken over moderne wapens. Een kleine luchtvloot van jachtvliegtuigen en gevechtshelikopters begeleidt de troepen. De Zimbabweaanse luchtmaarschalk Perence Shiri treedt in Kinshasa op als commandant operaties van de SADC-troepen ter plaatse. Shiri is een door Noord-Koreanen opgeleide ijzervreter die rond 1987 uit naam van Mugabe in de provincie Matabeleland op bloedige wijze politieke protesten van het Ndebele-volk onderdrukte.

De Zimbabweaanse strijdkrachten kampen met geldgebrek en een tekort aan oefening. Hoewel verschillende toestellen van de luchtmacht van Zimbabwe bombardementen op Congolese rebellen zouden hebben uitgevoerd staan de tien Hawk's, lichte aanvalsvliegtuigen, en twaalf Chinese kopieën van de Russische MiG-21 vooral aan de grond. In mei maakte een parlementair rapport gewag van de deplorabele toestand van de legeruitrusting. Slechts één van de twintig voertuigen zou gebruiksklaar zijn. De enige troepen die enig gewicht in de schaal kunnen leggen, zijn een parachutisten-brigade van een paar duizend man en de Zimbabweaanse Special Air Service, die is getraind door de Britse naamgenoot, een elite-eenheid. Deze troepen zijn ingezet om het vliegveld van Kinshasa te verdedigen.

De natuurlijke omstandigheden in het subtropische Zimbabwe verschillen sterk van het tropische Congo. Zimbabwe bestaat vooral uit droge steppes, met weinig vegetatie, terwijl in Congo juist oerwouden met hoge neerslag overheersen. De Zimbabweanen zijn niet gewend aan een dergelijk terrein en dat lijkt één van de redenen te zijn dat de troepen zijn ingezet in Kinshasa en niet in de oostelijke jungle. De inzet van het Zimbabweaanse leger ten behoeve van Kabila is niet onomstreden in eigen land. De onafhankelijke Financial Gazette heeft melding gemaakt van een scheuring in het politburo van Mugabe's regerende partij ZANU/PF. De gepensioneerde legerleider Solomon Mujuru was een fel tegenstander van Zimbabweaanse inmenging, terwijl verscheidene parlementsleden furieus waren over het feit dat ze niet waren geconsulteerd, zo meldde de krant,die over zeer goede contacten beschikt in regeringskringen. Mujuru zou gezegd hebben dat Zimbabwe als natie niets heeft te winnen bij de oorlog in Congo en dat het sturen van troepen alleen was ingegeven door privé-overwegingen.

Hiermee doelde hij op de aanzienlijke economische belangen die de familie Mugabe en enkele van zijn naaste medewerkers in Congo hebben verworven sinds Kabila vorig jaar dictator Mobutu verdreef. Via het consortium New African Investments sloten Zimbabweaanse zakenlieden voor naar schatting 200 miljoen dollar aan contracten af. En zoals dat gaat in Zimbabwe, profiteerde de president hier zelf van mee. Volgens bronnen in Harare stuurde Mugabe zijn neef Leo erop uit om zaken te doen met Kabila, die het op zijn beurt overliet aan zijn zoon Joseph. Zimbabwe leverde proviand en wapens voor Kabila's leger en kreeg betaald in goud en diamanten. Begin deze maand, bij het uitbreken van de opstand tegen Kabila, stond er nog een Congolese schuld open van naar schatting 38 miljoen Amerikaanse dollar aan Zimbabwe. Een nederlaag voor Kabila zou betekenen dat dit geld verloren zou gaan.

Maar economische analisten zeggen dat de kosten van de militaire operatie voor de Zimbabweaanse schatkist, waarvan de bodem in zicht is, vele malen hoger zijn. Edmore Tobaiwa, econoom van de First Corporation Bank, zei tegen de Zuid-Afrikaanse krant Business Day: “Ons land maakt een van de ernstigste recessies door uit zijn bestaan en de vakbonden dreigen te gaan staken. Dit avontuur in Congo kunnen wij ons niet permitteren.”

Mugabe laat zich door alle kritiek niet imponeren. Hij liet zich de afgelopen weken de hemel in prijzen door de staatsmedia. De 74-jarige leider wordt door zijn eigen euforische media de 'Afrikaanse Churchill' genoemd wegens zijn 'manmoedige optreden'. Wie niet voor mij is, is tegen mij, luidt zijn credo. “Huichelaars” noemde hij de SADC-landen die hebben geweigerd Kabila ter zijde te staan. Daarmee bedoelde hij met name de grote zuiderbuur Zuid-Afrika.