'Onder Peter de Grote was dit nooit gebeurd'

De huidige crisis in Rusland is de zoveelste in de Russische historie. Dirigent Valery Gergjev herkent daarin de opera's van Moesorgski.

ROTTERDAM, 31 AUG. De Russische dirigent Valery Gergjev ziet de huidige chaos en de machtsstrijd in Rusland als een actuele versie van de Russische geschiedenis, zoals die wordt uitgebeeld in de Russische historische opera's Boris Godoenov en Khovantsjina van Moesorgski. “Rusland herhaalt zijn treurige verleden keer op keer. Steeds is er een machtsstrijd aan de top ten koste van het Russische volk. Ik kan moeiteloos al die oude operarollen van machthebbers en intriganten invullen met de namen van de politici van nu. In de rol van de pro-Europeaan prins Galitsin in Khovantsjina zie ik de net ontslagen financieel adviseur Tsjoebais. Voor de rol van de conservatieve legerleider Khovantsjina zijn er genoeg Russische generaals.”

Zaterdagmiddag in het Rotterdamse concertgebouw De Doelen, na tv-opnamen van Strawinsky's Le sacre du printemps, toont Gergjev zich bezorgd over de chaotische toestand in zijn land. De chef-dirigent van het Rotterdams Philharmonisch Orkest, algemeen beschouwd als een van de interessantste dirigenten ter wereld, heeft er zelf direct mee te maken. Gergjev is artistiek leider en chef-dirigent van het Mariinski Theater in St. Petersburg. Daarmee bekleedt hij de belangrijkste positie in de Russische cultuur, waarvan hij de muzikale erfenis beheert. Het Mariinski Theater, het voormalige theater van de tsaren, is het tehuis van de Kirov Opera en het Kirov Ballet, beide wereldberoemd. Het ooit fameuze Moskouse Bolsjoi Theater is de laatste jaren weggezakt in artistieke onbeduidendheid.

De Russische opera's die Gergjev zich nu in de praktijk ziet afspelen, gingen eind vorige eeuw in première in zijn Mariinski Theater. Daar zagen de Romanovs vanuit de tsarenloge de Russische geschiedenis, waarin zij zelf een hoofdrol speelden. Beide opera's over de Russische machtsstrijd zijn deels gesitueerd in het Kremlin en op het Rode Plein in Moskou. Boris Godoenov speelt in de 'Tijd der troebelen', aan het eind van de vijftiende eeuw, net voor de Romanovs aan de macht kwamen. Khovantsjina gaat over de strijd in de late zeventiende eeuw, toen de tsarentroon werd bestegen door Peter de Grote, de grondlegger van St. Petersburg.

Gergjev: “Peter de Grote en Catharina de Grote zouden niet hebben toegelaten wat er nu gebeurt. Zij zouden krachtig hebben ingegrepen en een oplossing hebben gevonden. Hoe fout ook, onder de communisten was er een sterke hiërarchie, in stand gehouden door de KGB en het leger. Nu ontbreekt die. Ik haat elke vorm van dictatuur, maar ik moet bekennen dat zonder een sterke handhaving van orde en gezag, er geen sterk Rusland kan zijn. En ook geen gezond Europa, want wat in Rusland gebeurt heeft zijn weerslag op Europa.”

Pagina 8: 'Mariinksi theater is een voorbeeld'

Al zegt Gergjev verrast te zijn door tijdstip en omvang van de huidige chaos in Rusland, hij relativeert die toch. “We hebben in Rusland nog ergere crises achter de rug. De coup van het staatscomité in 1991 en de beschieting van het Witte Huis in Moskou in 1993 waren veel beangstigender.”

Hoewel Gergjev pleit voor een sterke man, acht hij een terugkeer naar het communisme onmogelijk. “Ik wil niet terug naar de dagen van Stalin, verreweg de meeste Russen willen dat niet. Maar tegelijkertijd wil ik wel een sterkere regering in Moskou en sterkere regionale autoriteiten. Er moeten meer hervormingsgezinde mensen op belangrijke posten komen. Er moet ook een eind komen aan de situatie waarin een heel klein deel van de bevolking het grootste deel van het nationale inkomen krijgt.

“Rusland is een rijk land, met olie, gas, minerale ertsen. Hoe komt het dan dat Rusland zo'n arm land is? Waarom is de omvang van de Russische economie relatief veel kleiner dan van een goed georganiseerd land als Holland? De Russen zelf zijn Ruslands grootste probleem. Ze verwachten een goed leven zonder er veel voor te doen. Ze staken, ze stoppen de treinen op de Trans-Siberische spoorlijnen. Hoe kan de economie gezond zijn als men de slagaders afgeknijpt?

“De Russen moeten leren dat ze zelf verantwoordelijk zijn. Jeltsin kan ze toch niet blijven betalen met buitenlands geld als ze niets doen? Ik hoop dat er snel een sterke leider komt, die vertrouwen geeft en zegt dat de Russen het zelf allemaal moeten doen. We kunnen niet verwachten dat de Amerikanen, Japanners en de Duitsers een land als Rusland op de been blijven houden terwijl de Russen niets doen?”

Gergjev heeft nog niet alle hoop verloren in Jeltsin, die hij persoonlijk kent. Hij dirigeerde onder andere een concert ter gelegenheid van het sluiten van de vrede met Tsjetsjenië. “Ik hoorde Jeltsin onlangs nog spreken in St. Petersburg, waar ik aanwezig was bij de herbegrafenis van de tsarenfamilie. Het was een erg sterke rede. Die was niet door een ander geschreven, het was zijn eigen verhaal. Jeltsin is al vaker teruggekomen uit een onmogelijke situatie, zoals zijn hartoperatie. Daarom acht ik hem in staat toch nog een beslissende stap te maken, zoals altijd bij hem onvoorspelbaar, soms te risicovol, zodat hij vertrouwen verliest.

“Ik weet één ding zeker: het is niet gemakkelijk om in deze complexe situatie president van Rusland te zijn. Er is een machtige groep van mensen met veel geld en invloed. Ik wil dat hij serieuze actie onderneemt. De tijd vraagt erom. Ik wil dat hij in de geschiedenis voorleeft, laten we zeggen zoals een tsaar: deels geprezen, deels gekritiseerd maar ook deels beschouwd als een held, omdat hij in 1991 een coup heeft afgeslagen.”

Voor Gergjevs Mariinksi Theater, met tweeduizend zangers, dansers, musici, decorbouwers, kostuumnaaisters en theatertechnici in dienst, is de situatie is door de devaluatie en de prijsstijgingen dramatisch verslechterd. De legendarisch energieke Gergjev zorgt al jaren met talloze buitenlandse tournees voor de hoogst noodzakelijke extra inkomsten. “We kregen al de helft subsidie te weinig, dus in het beste geval hebben we voortaan een kwart van een normaal budget.”

Gergjev ziet zijn werk in het Mariinski Theater de afgelopen tien jaar als een voorbeeld voor Rusland. “Het theater staat sterker dan vijf jaar geleden. De Kirov Opera en het Kirov Ballet zijn een onderdeel geworden van het internationale kunstleven. We treden op in New York, Londen, Parijs, Tokio, Rotterdam en Amsterdam. We maken telkens weer nieuwe voorstellingen, plaatopnamen, video's.

“Daarvoor zijn internationale partners nodig. Ik ga door, ik laat mij niet stoppen. De dansers, zangers en musici moeten in St Petersburg aan het werk blijven, zodat de Russische theatertraditie in stand blijft. Met al onze tournees en co-produkties met de Metropolitan Opera in New York, de Scala in Milaan en Covent Garden in Londen, hebben we bewezen dat je in Rusland wel iets kunt organiseren. In het westen klaagt men niet dat het daaraan bestede geld in St. Petersburg wordt verkwist. Rusland moet leren zó te werken.”