Bij aankoop Mondriaan zijn veel regels overtreden

Een koopje was het bepaald niet, maar daarvoor is het dan ook een heel bijzonder kunstwerk, Mondriaans Victory Boogie Woogie.

Of ik niet blij ben dat het schilderij voor Nederland behouden is?

Natuurlijk ben ik dat. Als kunsthistorica is het mij bekend dat dit werk voor de cultuurgeschiedenis van Nederland van grote betekenis is. Maar in tegenstelling tot vele anderen maakt liefde voor de kunst mij nog niet blind voor een hoogst ongelukkige gang van zaken.

Al jaren bereiken ons vanuit de kunst- en museumwereld dringende verzoeken om een fonds op te richten teneinde kunstwerken die op de lijst voor behoud van cultuurbezit staan, voor Nederland te kunnen behouden en andere belangrijke kunstwerken te verwerven. De aankoopbudgetten van musea zijn totaal ontoereikend op de huidige markt en de wijze waarop steeds grotere bedragen ad hoc bij elkaar gebedeld moeten worden, bevalt niemand.

In de troonrede van vorig jaar werd dan ook al melding gemaakt van het voornemen een kunstaankoopfonds op te richten. In het huidige regeerakkoord ligt dat voornemen verankerd. Eindelijk zal de overheid dan toch een kunstaankoopfonds gaan oprichten. De middelen daartoe zijn echter beperkt.

Maar nog geen week nadat de drie paarse partijen met het conceptregeerakkoord hadden ingestemd, meldt De Nederlandsche Bank trots dat zij 110 miljoen gulden beschikbaar stelt voor een particulier kunstaankoopfonds. Nota bene De Nederlandsche Bank, die zoals Menno Tamminga terecht aangeeft (NRC Handelsblad, 12 augustus) niet alleen een publieke taak heeft maar wiens overschotten toch ook tot de publieke middelen gerekend mogen worden.

Ik was verbaasd. Ik kon me nauwelijks voorstellen dat De Nederlandsche Bank niet wist dat een overheidsfonds met hetzelfde doel was aangekondigd. Was er geen overleg geweest met de minister van Financiën en waarom had die dan niet gezegd hoe het ervoor stond? Waarom werd dat geld niet in dat overheidsfonds gestort, maar geschonken aan een onbekend particulier fonds, gesticht door de heer Boll, voorzitter van de vereniging Rembrandt en lid van de Raad van State.

Met welk doel het fonds gesticht was, welke criteria gehanteerd werden en of dit fonds in de plaats moest komen van het in het regeerakkoord aangekondigde aankoopfonds, was toen nog niet duidelijk.

Twee weken later kwam de aap uit de mouw. Er is met zowat het hele budget één Mondriaan aangekocht. Inmiddels is ook duidelijk geworden dat het Nationaal Fonds Kunstbezit slechts voor dit ene doel in het leven is geroepen. Die bekentenis deed de heer Boll gisteren voor Radio 1. Het lijkt er verdacht veel op dat de hele exercitie alleen maar bedoeld was om deze Mondriaan met publieke middelen aan te kopen en tegelijkertijd de politiek buiten de deur te houden. Opmerkelijk hierbij is dat de heer Boll als lid van de Raad van State ons, politici, er bij voortduring op wijst dat we zorgvuldige procedures en criteria moeten hanteren.

Zijn argument dat zo'n aankoop alleen op deze manier kan, deel ik niet. Natuurlijk kan niet op straat over de prijs van een kunstwerk onderhandeld worden, maar daarvoor wilden we dan ook een fonds oprichten, echter wel democratisch gelegitimeerd, politiek controleerbaar en met duidelijke criteria. Als zo'n overheidsfonds zo niet kan werken in dit ene specifieke geval kan het ook zo niet werken in andere gevallen. En waarom is ons dan gevraagd zo'n kunstaankoopfonds op te richten?

Het argument dat het oprichten van een publiek fonds te lang geduurd en de prijs tot ongekende hoogte opgedreven zou hebben, deel ik evenmin. Tachtig miljoen is bepaald geen koopje. Het is het duurste werk ooit door Nederland aangekocht. Bovendien was de eigenaar kennelijk nog helemaal niet van plan te verkopen, zoals de heer Boll zelf toegeeft. Daarnaast hebben De Nederlandsche Bank en de heer Boll met hun uitlatingen over de functie van het fonds bij andere musea en instellingen verwachtingen gewekt die nooit waargemaakt zullen worden.

De puzzel is overigens nog niet helemaal compleet. De opmerking van de heer Boll dat de Nederlandse regering deze handelwijze heeft ondersteund vraagt op zijn minst om een nadere toelichting.

Ik ben benieuwd hoe het verder moet met het kunstaankoopfonds uit het regeerakkoord, want hoezeer ik mij ook verheug in de aankoop van deze Mondriaan, een werkelijk aankoopfonds is er niet mee dichterbij gekomen.