Achter de schermen van het Kremlin wordt gepokerd om de macht

Achter de schermen wordt in Moskou touwgetrokken. De inzet: de stoelen van president, premier en ministers, plus hun bevoegdheden en die van het parlement. Elke paar uur veranderen zowel de concessies als de eisen.

MOSKOU, 31 AUG. Gisteren vierde Rusland de Dag van de Mijnwerker. Dat betekent: vrolijk door de parken zwierende kompels, drank, vuurwerk. “Wat een cynische vertoning”, zei een Nederlandse toeriste. “Die lui hebben al maanden geen loon gehad. Is zo'n feestje niet ongepast?”

Nee. Je kunt de 500.000 Russische mijnwerkers vrijwel ongestraft hun loon afnemen, maar niet hun feestdag. “Hadden ze het geld van het vuurwerk niet veel beter kunnen uitkeren?” Nee. Zo'n gouden sterrenregen, gezien door een wodkawaas, werkt als een bliksemafleider: het doet de woede van de stakende mijnwerkers op een wonderlijke manier uiteenspatten.

De Dag van de Mijnwerker kwam voor de bedreigde machthebbers in het Kremlin dan ook uiterst gelegen. De verzwakte Jeltsin vecht al een week voor zijn politieke overleven; zijn waarnemend premier Viktor Tsjernomyrdin voor zijn acceptatie door de Doema. Hoe ver durven de communisten te gaan? Zien ze in deze crisis een kans om de macht te grijpen? Roepen de vakbondsleiders op tot stakingen en spoorwegblokkades? Of komt er een compromis?

Vrijdag, toen de roep om Jeltsins aftreden een hoogtepunt bereikte, gingen in Moskou vele registers tegelijk open. In het strenge gebouw van de Staatsdoema was het een komen en gaan van de meest onwaarschijnlijke bezoekers. Op de stoep stond een zwarte limousine met een klein stars and stripes-vlaggetje op de motorkap. De Amerikaanse ambassadeur was op eigen verzoek te gast bij de leider van de communisten: Gennadi Zjoeganov. Om kennis te maken met de eventuele toekomstige president van Rusland? Of probeerde hij hem tot rede te brengen?

Het leken taferelen uit een thriller over Rusland-na-Jeltsin. Strobe Talbott, de Amerikaanse onderminister van Buitenlandse Zaken, dook op in het Kremlin. Officieel om de voor deze week geplande top tussen Clinton en Jeltsin voor te bereiden, officieus om te polsen en te peilen wie de Amerikaanse president als machthebber morgen zal aantreffen. Achter de schermen werd koortsachtig onderhandeld over een pact tussen de president en het parlement, als de enige kans op politieke stabiliteit. Daar arriveerde de geblindeerde limousine van Tsjernomyrdin. En daar de kobaltblauwe Mercedes van de persoonlijk gezant van Jeltsin, de jonge Valentin Joemasjev. Deze onderhandelaar, het hoofd van de presidentiële hofhouding, beende het parlementsgebouw binnen met een roze map onder zijn arm. Hij kwam het standpunt van Jeltsin toelichten: als elke verwijzing naar een eventueel vroegtijdig aftreden uit het ontwerp van het politieke akkoord verwijderd zou worden, leek de president bereid de controle over de economische koers over te dragen aan het parlement.

Deal! Leek het. Jeltsin verscheen op televisie en zei: “Gezien mijn karakter is het praktisch onmogelijk om mij weg te krijgen.” Dat hoefde ook niet: de communisten leken er genoegen mee te nemen dat hij afstand zou doen van zijn greep op de economie. Maar in de loop van het weekend bedachten ze zich: valt er niet meer uit te slepen? En weer kwam de hele machinerie van de zittende machthebbers in werking. De luidruchtigste representant van Ruslands olichargie, de steenrijke autohandelaar Boris Berezovski, bracht zondag een bezoek aan de communistenleider. Probeerde hij hem “om te kopen”? Of te dreigen? Of beide?

“Er is geen schijn van kans dat de volgende premier van Rusland iemand anders zal zijn dan Viktor Tsjernomyrdin”, zei Berezovski, die grote belangen heeft bij het schimmige staatskapitalisme zoals dat de afgelopen jaren onder leiding van Tsjernomyrdin is bevorderd. Tsjernomyrdin zelf verscheen ook voor de camera's. Met een mimiek die deed denken aan de donkerste Sovjet-tijden (strakke kop, streng geheven vinger, hamerende vuist) probeerde hij de schuld van de economische crisis in de schoenen van de communisten te schuiven: zij vertraagden immers de vorming van een regering op een moment dat er geen minuut te verliezen was. Maar Zjoeganov en de zijnen bonden (nog) niet in: “Al zeven jaar is Tsjernomyrdin medeplichtig aan de verwoesting van Ruslands economie.”

De communisten eisten (en kregen) een aanscherping van de mediawet, in de hoop weer een beetje extra censuur te kunnen invoeren als ze straks medeverantwoordelijkheid dragen voor het economisch beleid. Maar dat was niet genoeg. Vanmorgen zeiden ze de kandidatuur van Tsjernomyrdin voor de post van premier vandaag in de Doema niet te zullen steunen. Liever laten ze Jeltsin nog even spartelen als een machteloze president, wanneer hij deze week Clinton ontvangt. Noch de Amerikaanse ambassadeur, noch de intrigant Boris Berezovski is er vooralsnog in geslaagd het gevaar van een implosie van de macht af te wenden door Zjoeganov tot een compromis te bewegen. Alleen de voorzitter van de grootste vakbond van mijnwerkers is om: “Ik wens alle mijnwerkers en hun gezinnen geluk met hun feestdag”, zei hij gisteren op tv. “Het komt er nu op aan dat we premier Tsjernomyrdin ten volle steunen bij zijn poging Rusland uit de crisis te halen.”