Tsaar Boris is verleden tijd; Optreden van Jeltsin op televisie 'hol en leeg'

Boris Jeltsin weet het misschien nog niet, maar zijn rol als tsaar aller Russen is uitgespeeld. Misschien mag hij blijven, maar dan als symbolisch staatshoofd. Premier-ad-interim Tsjernomyrdin en de Doema praten over de verdeling van de macht.

MOSKOU, 29 AUG. “Optreden Jeltsin hol en leeg”, telexte een Westerse diplomaat gisteravond aan zijn thuisbasis. De politiek verzwakte president bezwoer op televisie dat hij zijn termijn hoe dan ook zal uitdienen (“Ik ga nergens heen, ik ga niet weg.”). Maar hij overtuigde niet.

De diplomaat was “niet onder de indruk” en rapporteerde dat hij zich niet kan voorstellen dat de Russische leider het einde van het jaar haalt. Maar een ding leek duidelijk: dat Jeltsin de hem resterende tijd in het Kremlin niet zal uitzingen als machthebber, maar als chef protocollaire.

Jeltsin is niet langer tsaar Boris. Hij lijkt hoegenaamd niet te beseffen hoe diep de crisis is die Rusland doormaakt. “Het zou naïef zijn om te zeggen dat het volk er niet onder te lijden heeft”, zei hij. “Maar de spaartegoeden die ze op de banken hebben krijgen ze zeker terug!” Hoe en van wie? Dat zei hij er niet bij.

Het staatshoofd kon ook niet beloven dat de prijzen niet verder zullen stijgen. “Maar slechts minimaal, want de regering en de Centrale Bank hebben nauwgezette instructies gekregen die ze stipt zullen opvolgen.” Welke regering? Wat voor instructies? Van wie? Rusland heeft op dit moment geen regering - dat maakt de toestand zo gevaarlijk. De Centrale Bank kijkt machteloos toe hoe de Russen hun laatste roebels omzetten in sigaretten, panties en gouden ringen, voordat de munt helemaal niets meer waard is. “Ik ben van nature een optimist”, vervolgde Jeltsin, “anders zou het leven voor mij niet interessant zijn, maar dit keer geloof ik het echt, ik geloof mezelf, dat we het redden.”

Zijn opponenten zijn daar niet zo zeker van. “Er is niemand die Jeltsin kan dwingen tot aftreden, maar de ontwikkelingen in het land kunnen de poten onder zijn stoel vandaan halen”, zo voorspelde de Grigori Javlinski, de leider van de liberale Jabloko-fractie in de Doema. En regiogouverneur annex ex-generaal Aleksandr Lebed antwoordde op de vraag of Jeltsin moet opstappen: “Maar natuurlijk!” Volgens hem is de president de feitelijke macht al lang kwijt, en werkt het parlement aan een geruisloze coup door meer bevoegdheden naar zich toe te trekken.

Terwijl Jeltsin sprak waren zijn vertegenwoordigers op de zesde verdieping van de Doema aan het onderhandelen over een herverdeling van de macht. De communisten en nationalisten in het parlement ruiken bloed; zij hebben de hele week gesleuteld aan een economisch en een politiek memorandum, twee documenten die aanvaard moeten worden voordat zij Viktor Tsjernomyrdin, de officieus door Jeltsin gekroonde troonopvolger, zullen accepteren als nieuwe premier.

Over de economische koers zijn alle partijen het eens: Rusland heeft zijn bekomst van de vrije markt, bezuinigingen, lastige belastinginning, IMF-bemoeienis. Daarvoor in de plaats komen nationalisaties, prijscontroles, roebelemissies. De deur naar de buitenlandse investeerders - die volgens het IMF in totaal 200 miljard dollar van Rusland tegoed hebben - gaat tot op een kier dicht. “Rusland zal het voorbeeld van Wit-Rusland volgen, waar het straatbeeld van lege schappen en lange rijen sinds de val van de Sovjet-Unie maar heel even is weggeweest”, zo vermoedt de diplomaat.

Het getouwtrek om de macht tussen de president (die zich zoveel mogelijk achter het brede lichaam van Tsjernomyrdin probeert te verschuilen) en de Doema vindt plaats over de inhoud van het politieke memorandum. De kladversie staat vol voorstellen om de grondwet zo te wijzigen dat de president een symbolische rol krijgt, terwijl de regering en het parlement zich veel meer macht toeëigenen (de stille coup, volgens Lebed). De leider van de communisten, Gennadi Zjoeganov, heeft er een brutale annex aan toegevoegd (“over de rechten van de ex-president”) die Jeltsin moet helpen om vrijwillig op te stappen. Maar daar komt dus niets van in. Jeltsin - op dreigende toon: “Het is erg moeilijk om mij weg te krijgen. Ik zou zelfs zeggen, gezien mijn karakter, onmogelijk.”

Gisteravond leek het erop dat dat op korte termijn ook niet de uitkomst zal zijn van deze Russische saga. Doema-voorzitter Seleznjov, een communist, kondigde aan dat de bespreking met kandidaat-premier Tsjernomyrdin en twee gezanten van Jeltsin op zijn werkkamer “constructief” was verlopen, en dat er dit weekeinde vast en zeker een akkoord gesloten kon worden tussen de Doema, de regering en de Kremlin-hofhouding. Of die overeenkomst stand zal houden, en of alle politieke spelers er genoegen mee zullen nemen - dat moet in de loop van de volgende week blijken. De eerste die vrijdagavond aangaf hoe de machtsverhoudingen in dat geval komen te liggen, was Jeltsin zelf. In het tv-interview deelde hij zich (bij wijze van verspreking?) alvast de rol toe van “adviseur” van premier Tsjernomyrdin. “Tsjernomyrdin krijgt de vrije hand om te regeren volgens zijn inzichten. Alleen bij strategische besluiten moet hij mij raadplegen.”

In het verslagje van de Westerse diplomaat heette dat “de zoveelste aanwijzing” dat Jeltsin en Tsjernomyrdin onderling al een week geleden een deal hebben gesloten: de oud-premier krijgt zijn post van regeringsleider terug, met vooruitzichten op de Kremlintroon, in ruil voor het uit de wind houden tot het jaar 2000 van de opgebrande president. Als iedereen zich aan dat scenario houdt, zal het volgende week tijdens het geplande staatsbezoek van Clinton aan Moskou weer een en al Bill voor en Boris na zijn.