Relicten van een reiziger; Londens antiquariaat verkoopt het Gino Watkins Archief

De charismatische, blonde Gino Watkins leek voorbestemd om in de voetsporen van Engelse legendarische poolreizigers te treden. Totdat hij, nog maar 25 jaar oud, voor de kust van Groenland verdween. Nu is zijn archief te koop, inclusief zijn brieven aan zijn verloofde Margaret. 'Ik moet alle Eskimo's steeds jouw foto laten zien!'

Altijd het heertje, die Gino Watkins. Zelfs als hij in zijn kayak zit, klaar om op zeehondenjacht te gaan, zit er een keurige scheiding in zijn blonde, met Brylcreem gladgekamde haren. Zijn vrienden plaagden hem af en toe met zijn nette verschijning, zo valt op te maken uit een bijschrift in een van de familie-albums: 'de enige foto van Gino met untidy hair'. Hij kijkt fris in de camera, deze 25-jarige jeune premier, het leven lacht hem tegemoet. Totdat hij op 20 augustus 1932 vlak voor de kust van Groenland door de vrieskoude zee wordt bevangen.

Ondanks zijn jeugdige leeftijd was Watkins bezig met alweer zijn vierde expeditie naar noordelijke streken. Onder zijn reisgenoten genoot hij een natuurlijk gezag en hij had al medailles gekregen van zowel de Engelse als de Deense aardrijkskundige genootschappen. Hij leek in alles voorbestemd om in de voetsporen te treden van Engelse poolhelden als Shackleton en Scott. De ambitieuze plannen voor zijn volgende expeditie had hij aan zijn dagboek toevertrouwd: “Met de slede het Antarctisch continent oversteken, om na een omweg langs India de Mount Everest te beklimmen.”

Gino Watkins is te jong overleden om een onuitwisbare reputatie als avonturier en ontdekkingsreiziger te hebben opgebouwd. Slechts een enkeling weet aan wie de kayak toebehoorde die er wat verloren bij ligt in de gang op de eerste verdieping van de Royal Geographical Society. Maar zijn nagedachtenis krijgt opnieuw aandacht nu het eerbiedwaardige Londense antiquariaat Sotheran's het 'Gino Watkins Archief' te koop aanbiedt. Prijs: 35.000 pond, ongeveer 120.000 gulden, exclusief btw.

Anders dan veel blanke wereldveroveraars wist Watkins dat hij wat van de Inuit op Groenland kon leren. Hij ging vriendschappelijk met ze om en ze hielpen de expeditieleden in het basiskamp met de huishouding. Wel moesten de Engelsen wennen aan hun idee van afwassen: ze gooiden borden en bestek uit het raam, waar de sledehonden ze gretig schoonlikten. De verhoudingen waren ronduit hartelijk te noemen: de Engelsen lieten een groepsfoto maken met hun lokale liefjes op schoot. (Die van Gino had als bijnaam 'Tina de Slet'). Freddie Spencer-Chapman, die in 1930-'31 mee was naar Groenland met Watkins' eerste British Arctic Air-Route Expedition (BAARE, kreeg bij zijn terugkeer in 1932 zijn half-Inuit baby in de armen gedrukt. Maar al tijdens de expeditie overleed het kind aan influenza.

Watkins raakte zeer bedreven in het varen en jagen met de kayak en liet een eigen kayak en harpoen vervaardigen. Ironisch genoeg werd die zijn ondergang. Waarschijnlijk was hij eruit gestapt om vanaf een ijsschots op een zeehond te schieten - als expeditieleider was hij verantwoordelijk voor de voedselvoorziening - toen een groot brok ijs van de gletsjerwand afbrak. De golf die daardoor ontstond, spoelde vermoedelijk zijn kayak weg. Uren later vonden zijn huiverende reisgenoten de voorwerpen op het ijs die nu als relicten voor mij liggen uitgespreid: zijn vierkante zilveren polshorloge, met achterop een inscriptie van zijn vorige expeditie naar Groenland, en een klein leren mapje met twee foto's van zijn verloofde Margaret Graham ('Margy') die in zijn broekzak zaten. Op 3 augustus schrijft hij vanaf het Groenlandse kustplaatsje Angmagssalik aan haar: “Alle Eskimo's zijn opgetogen om te horen dat ik verloofd ben en ik moet ze steeds jouw foto laten zien!” Zij hebben elkaar amper driekwart jaar gekend.

Ongemarkeerde dozen

Na Gino's dood ging de collectie naar Margaret. Naast foto-albums en knipselmappen, waarin zijn familie alles bewaarde wat er eind jaren twintig en begin jaren dertig aan polair nieuws verscheen, bevat het archief zijn brieven aan haar. (Waar háár brieven aan hem zijn gebleven, is onbekend). Soms schreef hij op papier van de Royal Geographical Society, de laatste paar keer op het officiële briefpapier van de British Arctic Expedition 1932-'33. Leader: H.G. Watkins. Het genoegen waarmee hij zo'n velletje uit de doos moet hebben gepakt, laat zich indenken.

In 1987 overleed Margaret, die alsnog was getrouwd met ene Edwardes Jones, op 82-jarige leeftijd. Haar schoondochter Anne Edwardes Jones, die in Dorset woont, vond de collectie kort daarna terug. “Ik was het huis aan het uitruimen toen ik op zolder wat ongemarkeerde dozen vond. Het eerste wat ik eruit pakte was de brief die nu nummer 15 draagt. Een van Gino's reisgenoten schrijft aan Margaret: 'Ik hoop dat je, tegen de tijd dat je dit ontvangt, een beetje over de vreselijk schok heen bent... Ik sluit hierbij in een foto van jou die we in Gino's broekzak op het ijs vonden'. Toen wilde ik natuurlijk álles weten over Gino Watkins. Mijn schoonmoeder was zelf ook een bijzondere vrouw. Al voordat ze Gino leerde kennen had ze door Afrika gereisd en solovluchten gemaakt met een Tiger Moth. Na zijn dood stortte ze zich helemaal op het vliegen om zich op die manier te troosten.”

Wat in de collectie ontbreekt, is de film Northern Lights die Watkins en Spencer-Chapman tijdens de Groenlandse expeditie van 1930-'31 maakten. Daarmee hoopte hij geld te verdienen voor volgende reizen. De film draaide in de Londense Plaza Cinema in 1931 en werd lovend besproken in The Times: met 'ongekunstelde eloquentie' geeft de film 'inspirerend commentaar op de moed en het uithoudingsvermogen van de hele groep'.

Edwardes Jones is er jaren naar op zoek geweest. “Eindelijk heb ik een exemplaar van de film teruggevonden, maar op het oude materiaal nitraat. Daar moet met veel zorg een kopie van worden gemaakt, want nitraat is zeer brandbaar. Die kopie hoop ik binnenkort te krijgen.” Wordt die dan aan het Gino Watkins Archief toegevoegd? “Nee, de film is een apart object met een eigen waarde. Weet u, ik ben zakenvrouw.” De overige collectie - boeken, foto's, knipselmappen, brieven en memorabilia - moest ze naar eigen zeggen verkopen om de privé-school van haar drie zoons te betalen. Er leeft volgens haar nog een neef van Gino, maar die zou er geen belangstelling voor hebben.

Antiquariaat Sotheran's streeft ernaar dit alles als één geheel ergens onder te brengen. “Het zou in zowel historisch als ethisch opzicht een vergissing zijn om die op te splitsen”, zegt Stuart Leggatt, die bij Sotheran's verantwoordelijk is voor de reisboeken. “Bovendien hopen we dat het in Engeland blijft.” Het liefst zag Leggatt de collectie ondergebracht in het Scott Polar Research Institute in Cambridge, maar het bedrag gaat het budget van het instituut te boven. “Het wachten is op een vermogende weldoener.”

Roekeloos

Zo triest als Gino's dood was, hij was wel wat roekeloos geweest. Zes dagen daarvoor was zijn kayak ook al bijna weggespoeld, maar toen had hij nog net op tijd het touw kunnen vastpakken. Zijn Inuit-vrienden hadden hem gewaarschuwd dat het niet verstandig was om alleen op jacht te gaan. “Na zijn dood ging zelfs de mare dat het zelfmoord zou zijn geweest”, zegt Anne Edwardes Jones, “omdat hij bang zou zijn geweest dat Margarets ouders hem niet rijk genoeg vonden. Margarets moeder was erg op een goed huwelijk voor haar dochter gebrand, niet in de laatste plaats omdat ze in de Eerste Wereldoorlog haar oudste zoon had verloren.”

Van het gerucht over zelfmoord is niets waar, zegt Edwardes Jones stellig, maar Gino had wel enige reden tot bezorgdheid. In juni 1932 schreef hij aan Margy's zeer welgestelde ouders een openhartige brief waarin hij zijn financiële vooruitzichten uiteenzette. “Zoals u ziet heb ik een zeer redelijke kans een grote som geld aan deze expeditie te verdienen. Anderzijds kan ook alles verkeerd gaan.” Haar moeder was woedend over zoveel impertinentie en verscheurde zijn brief. Margy haalde de stukjes uit de prullenbak en zette ze met plakband weer aan elkaar. Zo liggen ze nu in het archief.

Watkins leefde op de drempel van een nieuw tijdperk, dat van de luchtvaart. In 1928 was hij naar het Canadese Newfoundland gereisd op zoek naar meren waar amfibische vliegtuigen konden landen; van daaruit zouden die het gebied in kaart brengen. Zijn British Arctic Air-Route Expedition van 1930-'31 moest ten behoeve van de ontluikende commerciële luchtvaart uitwijzen of het doenlijk was om over Groenland heen te vliegen, de kortste route tussen Londen en Noord-Amerika. Watkins zelf hoopte op een baan bij PanAm, schreef hij aan Margy - hoewel na een bezoek aan de Daily Herald de journalistiek hem misschien ook wel wat leek.

Toch kleeft er aan Watkins een zekere tragiek. Niet alleen omdat hij jong stierf - áls zijn naam nog bekend is, dan is dat toch vooral daaraan te danken. Maar hij werd eigenlijk te laat geboren. De legendarische pooltochten waren al gemaakt. Bovendien begon hij zijn carrière als ontdekkingsreiziger kort na de Depressie, waardoor er weinig geld beschikbaar was voor dit soort ondernemingen.

De reis waar hij bij omkwam, had niet naar Groenland zullen leiden maar juist de andere kant op, naar de Zuidpool. Daar was namelijk nog wél iets belangrijks te ontdekken: niemand wist toen nog of de Zuidpool uit één groot continent bestond of uit twee aan elkaar gevroren eilanden. Bovendien was Engelands eer in het geding, nu de Amerikaanse Admiraal Byrd er was geweest. Bijna een jaar lang zette Watkins al zijn charisma in om geld hiervoor in te zamelen, maar hij kreeg het ondanks de steun en aanbeveling van de Royal Geographical Society niet rond. Dus gingen ze maar weer naar Groenland. “Deze kleine expeditie naar vertrouwd terrein leek bijna een vakantiereisje”, schreef reisgenoot Jamie Scott in zijn biografie van Gino uit 1935. Het liep anders.

Wat zou er van Gino Watkins zijn geworden als zijn kayak niet was weggespoeld? Als 33-jarige sportieveling van goede komaf en met leiderscapaciteiten zou hij in 1940 misschien commando zijn geworden, of een van Montgomery's woestijnratten in Noord-Afrika. Of hij dát had overleefd, is weer een andere vraag.