Macht uit de pijpleiding; Geprivatiseerd bolwerk Gazprom dicteert Ruslands economische politiek

Terwijl Rusland ineenzijgt, staat Gazprom nog overeind. 's Werelds grootste gasproducent heeft 's lands grootste belastingschuld. Pogingen daar iets aan te veranderen liepen op niets uit. Gazprom, met eigen boerderijen, conserven- fabrieken, slagerijen en een vloot, is meer dan een staat-in-de-staat. Dit is de toekomst van Rusland. 'Het kapitaal moet heersen over de staat.'

Op een wolkenloze morgen begin juli kreeg een eenheid van de Moskouse belastingpolitie - zware jongens met kalasjnikovs, kogelvrije vesten en bivakmutsen - de laatste instructies voor de dag: leg beslag op zoveel mogelijk vliegtuigen, luxe auto's, zeiljachten, datsja's en zwembaden van het bedrijf Gazprom.

Het bevel daartoe kwam van Ruslands premier Sergej Kirijenko, een jonge amateurbokser uit de provincie. In de 154 dagen dat hij de post van eerste minister bekleedde, heeft hij gevochten voor wat-ie waard was. Zijn bijnaam - 'Vrijdag' - suggereerde dat hij slechts een hulpje was van de avonturier Jeltsin. Maar de kleine Kirijenko (hij is een paar turven hoog) bleek een taaie, onomkoopbare hervormer die het Russische rijk naar de moderniteit wilde voeren.

Bij zijn benoeming als premier in april van dit jaar had hij een bestuurlijke puinhoop geërfd. Een belastingstelsel dat bestond uit honderden, elkaar soms tegensprekende regels, heffingen, accijnzen - om maar eens wat te noemen. Het vijfjarige bewind van zijn voorganger Viktor Tsjernomyrdin, een man die letterlijk tweemaal zoveel weegt als Kirijenko, had hem een schimmige, nogal hybride Sovjet-markteconomie nagelaten. Onder Tsjernomyrdin had de staat zoveel douceurtjes en privileges weggegeven aan een handvol zakentycoons, dat er een chronisch geldtekort was ontstaan om mijnwerkers, matrozen, onderwijzers en ambulancepersoneel, en ga zo maar door, hun rechtmatig roebelloon uit te betalen.

Aan de 35-jarige Kirijenko de taak om de staatsfinanciën op orde te brengen, en Rusland transparanter en dus aantrekkelijker te maken voor buitenlandse investeerders. Hij was niet naïef - maar wat bezielde hem op die ochtend in juli?

Gazprom is de grootste belastingbetaler van Rusland, en tegelijk het bedrijf met de grootste belastingschuld. Eigenlijk laat de onderneming zich alleen maar beschrijven in superlatieven. Als grootste gasproducent ter wereld beheert het een stelsel van pijpleidingen waarmee je de aarde, als een elektrische spoel, drieëneenhalfmaal zou kunnen omwikkelen.

Het aantal Gazprom-werknemers: 385.000, een leger waarvoor Napoleon zou terugdeinzen. Het concern waakt over eenderde van de bewezen aardse gasreserves, tekent voor de helft van Ruslands exportinkomsten, dekt dertig procent van de Europese gasbehoefte en is goed voor naar schatting negen procent van het Bruto Nationaal Product.

Deze BV Rusland is geen gewone onderneming in de kapitalistische betekenis van het woord. Er bestaan Gazprom-boerderijen, -meubelmakerijen, -conservenfabrieken, -slagerijen en een Gazpromvloot van koopvaardijschepen, wat erop duidt dat de gasgigant zich niet bepaald tot een core business beperkt. Voor de allerhoogste bazen is er de Gazprom-luchtvaartmaatschappij, die niet met Russische maar met Franse jets vliegt (het bedrijf ontwikkelt een eigen toestel dat op gas kan vliegen). Voor het middenkader zijn er datsjadorpen, jachthuizen in de bossen, sanatoria aan de Zwarte Zee, zeilboten, zwembaden.

Verstrengeling

Het idee om de gemaskerde, tot de tanden bewapende belastingpolitie daar op af te sturen, en niet op pijpleidingen of gasinstallaties, is dus minder vreemd dan het lijkt. Maar begreep premier Kirijenko wel wat hij deed?

Rem Viachirev, de hoogste baas van Gazprom, zei ooit: “Wie er ook aan de macht komt in Rusland, hij zal moeten leven met Gazprom, want zonder Gazprom zal hij het niet lang volhouden.” Achteraf bezien klinkt dat erg cynisch. Want dit is het verhaal van David die het opnam tegen Goliath, met dit verschil dat Goliath won.

De 64-jarige gasbaron Viachirev was opgeklommen van mecanicien tot machtig Sovjet-bureaucraat. Zijn voornaam, Rem, is een afkorting van de leuze Revolutie-Engels-Marx - dat hielp in die tijd. Hij is geen bekeerling tot de vrije ondernemingsgewijze productie, eerder een exponent van de klasse der oligarchen: de nieuwe elite die als geen ander door schijnt te hebben dat Rusland door een eigen, eigenaardige dialectiek wordt voortgedreven.

De kwintessens daarvan is een innige verstrengeling van staatsmacht en grootkapitaal. Het meest schaamteloze lid van deze exclusieve club is Boris Berezovski, een wiskundige die na de val van de Sovjet-Unie een fortuin heeft gemaakt als autohandelaar. Het zakenblad Forbes schat de waarde van zijn bezit op ruim drie miljard dollar. “Ik en zes anderen domineren de helft van de Russische economie”, is zijn beroemdste - zij het overtrokken - uitspraak. Zijn credo luidt: “Het kapitaal moet heersen over de staat.”

In het voorjaar van 1996, toen de communist Zjoeganov de presidentsverkiezingen dreigde te gaan winnen, hebben hij, Rem Viachirev en andere captains of industry zich met hun volle gewicht ingezet voor Jeltsins herverkiezing - in ruil voor macht en grote stukken van de nog te privatiseren Sovjet-koek. Als dank voor bewezen diensten werd Berezovski beloond met de post van veiligheidsadviseur van Jeltsin, en hij kreeg daarmee directe toegang tot het Kremlin.

Dat laatste had Gazprom al, en wel in de persoon van Viktor Tsjernomyrdin. Net als zijn protégé Viachirev is ook hij een technicus die was opgeklommen tot apparatsjik: hij was de laatste Sovjet-minister van Gas. Na het uiteenvallen van de USSR lukte het hem om dit logge departement in zijn geheel te 'privatiseren' tot een bedrijf, genaamd Gazprom, onder zijn leiding.

Begin jaren negentig bleek dit conglomeraat meteen al in staat om de economische politiek te dicteren, zeker vanaf het moment in 1992 dat Tsjernomyrdin tot premier werd benoemd. “Ik ben voor de markt, maar niet voor de bazaar”, zei hij in de Doema. “Ik ben voor hervormingen, maar niet over de ruggen van de mensen.” Correspondent John Lloyd van de Financial Times: “In de praktijk was hij noch voor de markt, noch voor hervormingen.”

De binnensmonds pratende, wat saaie Tsjernomyrdin wist voor Gazprom vrijstelling van alle soorten importheffingen te regelen. Hij voorkwam dat het gasmonopolie in behapbare stukken werd opgedeeld, zoals wel gebeurde in de olie-industrie. Rem Viachirev liet in zijn kantoor een crèmekleurige telefoon installeren, een hotline met het kabinet van zijn mentor Tsjernomyrdin. Bij belangrijke benoemingen deed een Gazprom-carrière wonderen. Op een gegeven moment waren zowel de directeur van de Centrale Bank, de minister van Energie en de adjunct-chef van de Kremlinstaf afkomstig “uit de pijpleiding”, zoals ze bij Gazprom zeggen.

Belastinginspecteurs

De moloch groeide uit tot een onaantastbare staat-in-een-staat. Het nieuwe hoofdkwartier aan de rand van Moskou is een 34 verdiepingen tellende toren van glas en graniet. Voor wie het zien wil is het een eigentijdse tegenhanger van het Kremlin. 'Wat goed is voor Gazprom, is goed voor Rusland', zo luidt de company yell. Het bedrijf sponsort een eigen politieke partij, natuurlijk onder leiding van Tsjernomyrdin. Nasj Dom Rossija (Ons Huis is Rusland) heet in de volksmond Nasj Dom Gazprom en bezet tien procent van de zetels in de Doema. De culturele afdeling van Gazprom geeft de verzamelde werken van Poesjkin uit, terwijl de activiteiten van Gazprom-internationaal vaak worden gezien als het officieuze buitenlandse beleid van Rusland: door de gaskraan open of dicht te draaien oefent Gazprom 'imperiale macht' uit, van de Baltische landen tot Bulgarije.

Tsjernomyrdin heeft zijn machtsbasis en bron van rijkdom (zijn zoon bouwt een kasteelachtige datsja op een van de Gazprom-landgoederen) buiten het bereik van overzeese investeerders weten te houden. Er bestaat een wet over Gazprom die regelt dat niet meer dan negen procent van de aandelen in buitenlandse handen kan vallen. Regent Pacific uit Hongkong vond Rem Viachirev op zijn weg toen het zich voor tweehonderd miljoen dollar in Gazprom wilde inkopen. “Dit is een bedreiging van de nationale veiligheid”, riep hij, en de deal ketste af.

Belastinginspecteurs worden geweerd. Hoe lang en hoe vaak hebben IMF-delegaties niet aangedrongen bij het Kremlin om conglomeraten als Gazprom op te breken en aan te pakken? Een Exxon-medewerker is twaalf keer zo productief als zijn Gazprom-collega, beweren zij. Harvard-econoom Jeffrey Sachs meent zelfs dat Gazprom opnieuw genationaliseerd moet worden, omdat het “gestolen is van het Russische volk”.

Welbeschouwd deed de jonge Kirijenko precies datgene wat er van hem verwacht werd: hij eiste voor het volk met harde hand de belastingschuld van vierhonderd miljoen dollar op.

Het land, het immense Rusland, bleek te klein. Trillend van woede verscheen Viachirev op de televisie: dit was een staatsgreep. Nota bene terwijl hij het land uit was - hij bevond zich in Wenen - liet die snotneus van een Kirijenko zijn jachten en jets aan de ketting leggen!

Ook de communisten in de Doema, die Gazprom koesteren als een zeldzaam fossiel uit het Sovjet-tijdperk, kwamen in opstand. “Gazprom opbreken staat gelijk aan Rusland opbreken”, sprak hun leider, die uit protest weigerde om een pakket anticrisismaatregelen te behandelen.

President Jeltsin moest er aan te pas komen om zijn jeugdige premier terug te fluiten. Er kwam een vergelijk, waarbij Gazprom beloofde twee luxe hotels te verkopen (waaronder een negentiende-eeuws optrekje ter waarde van zestien miljoen dollar) om althans een deel van de fiscale verplichtingen te voldoen.

Maar Kirijenko had het wat Gazprom betreft verbruid. Hij redde het niet, ook al nam de Wereldbank het voor hem op. Een lening van 1,5 miljard dollar werd afhankelijk gemaakt van Ruslands bereidheid om Gazprom doelmatiger en doorzichtiger te maken. De bank gaf ook een voorbeeld: het moest afgelopen zijn met het boycotten van andersoortig gas dan Gazprom-gas in de pijpleidingen, want de Russische oliemaatschappijen zijn momenteel gedwongen om gas af te fakkelen. “Jaarlijks wordt de helft van de gasconsumptie van Frankrijk gewoon verbrand”, zei de Wereldbank-onderhandelaar.

Maar Gazprom bleek een te machtig bolwerk. Het bedrijf bezit belangen in 29 kranten en tv-stations, die elk moment tegen de regering-Kirijenko konden worden ingezet. De Russische oligarchie heeft zwaar geïnvesteerd in de media en zij vecht haar geschillen tot nog toe uit in drukinkt en over etherfrequenties. “Begrijp goed wat ik in mijn handen heb, en hoe ik het kan aanwenden”, zei mediadirecteur Koeznetsov van Gazprom vorig jaar in de New York Times.

Kirijenko heeft het vijf maanden uitgehouden en is nu vervangen door Tsjernomyrdin. Voor hem lijkt dit keer de Kremlinmacht binnen handbereik te liggen. Wat voor soort economisch stelsel Rusland in dat geval krijgt, laat zich raden. “Za vas, za nas i za gaz”, zo klinkt Tsjernomyrdins favoriete wodkatoast die hij met Rem Viachirev pleegt uit te wisselen. “Op u, op ons en op het gas.”

    • Frank Westerman