Britten na een jaar verdeeld over erfenis Diana

Een jaar geleden kwam prinses Diana om het leven bij een auto-ongeluk in Parijs. Intussen lijkt de collectieve rouw verdampt en is Groot-Brittannië verdeeld over haar erfenis.

LONDEN, 29 AUG. Morgen naar Althorpe, het landgoed waar Zij is begraven. Vanavond dineren bij Ivy, waar Zij graag kwam. En vanmiddag een georganiseerde wandeling langs de paleizen, nachtclubs en juweliers die volgens het reisbureau 'het Londen van prinses Diana' vertegenwoordigen.

De paar dagen die Marjorie Cavalieri, een pronte weduwe uit Philadelphia met strohoed en opengewerkt brilmontuur, in Groot-Brittannië doorbrengt zijn “een pelgrimage”, zegt ze. “Diana was een jonge, mooie vrouw die in een paleis zat opgesloten. Ze probeerde een goede moeder te zijn en ze is in haar leven enorm veranderd, rijper geworden. Ik denk altijd aan haar.”

Voor Cavalieri en de 25 andere Amerikaanse, Australische en Argentijnse middelbare vrouwen in haar gezelschap straalt Diana's ster nog even fel als voor haar dood, maandag één jaar geleden. De Britten herdenken haar ook. Aan het smeedijzeren hek van Kensington Palace, Diana's woning, zijn de eerste teddyberen en boeketten gesignaleerd. De etalages liggen vol nieuwe of opnieuw uitgebrachte Dianaboeken. De kranten struikelen al een week over elkaar bij het uitbrengen van herdenkingsnummers. En op Buckingham Palace zal de vlag weer halfstok gaan.

Maar het is wel zeker dat de gevoelens genuanceerder liggen dan een jaar geleden. Volgens een gisteren gepubliceerde enquête lijdt een meerderheid van de Britten aan “Diana-moeheid”; slechts zes procent zegt maandag speciaal bij haar dood te zullen stilstaan. Tekenend: voor een mars langs de begrafenisroute door Londen kwamen afgelopen zondag slechts een paar honderd mensen opdraven, in plaats van de verwachte tienduizenden.

Inmiddels is ook de stem te horen van de talrijke Britten die een jaar geleden niet treurden, maar toen werden genegeerd of erger. Zij voelen nog steeds walging bij de “hysterie” van hun landgenoten en de “onkritische verslaggeving over een collectief in rouw gedompelde natie”, zegt Christopher Hitchens, maker van de donderdag door Channel 4 uitgezonden reportage Diana, The Mourning After. Voor deze andersdenkende Britten was het “alsof ze een tijdje onder een bezetting moesten leven of in een ander land”, aldus Hitchens. “Het had de atmosfeer van een éénpartijstaat of een bananenrepubliek waar de 'Dierbare Leider' is omgevallen.”

Op 6 september, de dag dat Di werd begraven, zendt de BBC The Princess's People uit. Met die documentaire wil zij revanche nemen voor de “eendimensionale” rapportage die een jaar geleden de overhand had. “Wij vergaten toen even om vragen te stellen”, zegt regisseur Adam Alexander. “Deze film is geen aanval op degenen die aangeslagen waren door de dood van Diana, maar wel op het idee dat de publieke reactie simpelweg was samen te vatten in termen als 'verenigd in rouw'.”

Na een jaar is niet duidelijk hoeveel Diana's dood Groot-Brittannië heeft veranderd. De Britse officiële steun aan een internationaal verdrag tegen landmijnen is zonder twijfel bespoedigd door Diana's campagnes. Maar zij was niet de enige die campagne voerde en landmijnen zullen voorlopig niet de wereld uit zijn. Het fonds dat haar naam draagt heeft ruim 250 miljoen gulden in kas, het grootste bedrag dat ooit voor liefdadigheid in Groot-Brittannië binnen een jaar is bijeengebracht. Maar algemeen wordt aangenomen dat de inkomsten op termijn zullen stagneren én dat Britten vandaag niet meer aan goede doelen uitgeven dan vroeger.

Of de monarchie wezenlijk is veranderd moet ook nog blijken. Een woordvoerster van Buckingham Palace zei deze week dat Diana het koninklijk huis “heeft geleerd om beter te letten op thema's die het volk aanspreken”. Een kleine meerderheid van datzelfde volk vindt inderdaad dat de afstand tot de the royals is geslonken, blijkt uit deze week gepubliceerde enquêtes.

Zo liet de koningin zich tijdens een bezoek in de provincie kortgeleden filmen in een pub, voor een McDonald's-restaurant en in een winkel die plastic keukenspullen verkocht - iets wat ze “tien jaar geleden waarschijnlijk niet gedaan zou hebben”, aldus het paleis. En sinds hij in het openbaar zijn twee zoons kust, wordt prins Charles ook niet langer gezien als de koudbloedige hork van vroeger.

Maar is het substantie? Sommigen zien er vooral de hand in van Simon Lewis, een intimus van premier Blair en voormalig pr-specialist van British Gas, die kortgeleden werd benoemd als directeur voor communicatie bij Buckingham Palace. Volgens een woordvoerder van de bij Labour getapte denktank Demos is de 'nieuwe openheid' van het koninklijk huis alleen vernis. De “fundamentele heroverweging van de monarchie” die Demos wenst “is nog lang niet in zicht”. En de constitutioneel historicus Lord Blake zei gisteren dat niemand op lange termijn “al te veel radicale veranderingen hoeft te verwachten”.

Diana's dood leidde niet alleen tot een uitbarsting van verdriet, maar ook tot diepgravend onderzoek naar de diepere drijfveren van onze samenleving. Met woorden van die strekking leiden Britse kranten en tijdschriften hun gelegenheidsbeschouwingen dezer dagen steevast in. Uit dat zelfonderzoek lijken vooralsnog evenmin harde conclusies te trekken. Volgens sommigen bewees de publieke reactie voor het eerst dat het land van de spreekwoordelijke stiff upperlip zijn emoties toch de vrije loop durft te laten. Anderen wijzen op eerdere gelegenheden zoals de massale plechtigheden na de ramp in het Hillsborough-voetbalstadion in 1989. En kaarsjes, teddyberen en brieven-aan-de-doden zijn sinds de Witte Mars in Brussel (1996) of de bom in Oklahoma (1995) zeker geen Britse uitvinding.

Sommigen zien in de droefheid om Diana een religieuze reflex in een seculier tijdperk. Anderen zien die vooral als een gevolg van de “symbolische betekenis” die Diana zichzelf wist te geven, door haar slimme omgang met de pers. Professor Douglas Davies, hoogleraar theologie in Durham en auteur van een boek over rituelen rondom de dood, zei vorige week in The Independent dat veel mensen haar als “een denkbeeldige vriend” beschouwden. Haar levensverhaal was in zekere zin het hunne, aldus Davies; liefde, huwelijk, kinderen, zorgen, gebroken verhoudingen en scheiding, net als haar dagelijkse besognes: welke kleren je aanmoet, hoe je haar zit, wat je eet, afvallen en gebrek aan zelfvertrouwen. Maar tegelijkertijd leefde ze ook in een fantasiewereld van popzangers, filmsterren, royalty en andere beroemdheden. “Diana overbrugde de kloof tussen de alledaagse wereld en die van het romantische”.

De mens Diana is dood maar de fantasie-Diana leidt nog steeds een boeiend, zij het omstreden leven. Zo werken de Disney-studio's aan een tekenfilm van 30 minuten waarin Charles als een schurk wordt afgeschilderd en die eindigt met Diana die in de hemel met kinderen speelt, zonder een woord over haar fatale auto-ongeluk. Volgens een Amerikaanse secteleider bevindt Diana zich inderdaad in de hemel en “dicteert” zij hem van daaruit apocriefe bijbelteksten. Maar vorige week hielden twee Britse zondagsschoolleraren een klas in de West-Midlands voor dat Diana in de hel is, omdat zij een zondige levensloop had en omdat zij vóór haar dood geen vergiffenis had gevraagd. Ouders waren razend nadat sommige kinderen huilend waren thuisgekomen.

“Niemand heeft het recht te bepalen wat er met ons gebeurt als wij doodgaan”, zei een woordvoerder van de Church of England deze week, enigszins in verlegenheid gebracht door het incident. “Alleen God - want die kent de omstandigheden van ons leven. Alleen de Allerhoogste weet of wij ons best hebben gedaan er iets van te maken.”

    • Hans Steketee