Arme Russen

Een aantal Russen is de laatste jaren heel rijk geworden. Aan de Franse Rivièra telden de toeristenbureaus in Cannes en Nice vorig jaar honderdduizend Russische toeristen. Hier in Nederland bouwt scheepswerf Van Lent in Kaagdorp schepen ter waarde van 50 en 70 miljoen gulden in opdracht van Russische cliënten. Russen zijn nu ook dominant in Marbella in Spanje. Alles contant betaald. Op Cyprus landen iedere dag vliegtuigen met steenrijke Russen die daar hun financiële -en onroerend goed zaken regelen buiten het zicht van de Russische autoriteiten.

Maar de grote meerderheid van de 147 miljoen Russen is natuurlijk arm. In Polen is de gemiddelde welvaart bijna twee keer zo hoog als in Rusland, de Tsjechen zijn bijna drie keer zo rijk, en bij ons in noordwest Europa is de welvaart vijf of zes keer hoger.

In Krasnoyarsk in Siberië is generaal Lebed gouverneur van een provincie waar het gemiddelde loon minder is dan 300 gulden per maand. Alexander Lebed - populair in Rusland omdat hij een eind maakte aan het bloedbad in Chechnya - is nu in Moskou en kon weleens een grote rol gaan spelen in de toekomst van zijn land. Wat moet er gebeuren?

De Russische roebel is vorige week bezweken. Lenin zou ooit gezegd hebben 'de zekerste manier om een kapitalistisch systeem te verwoesten is om het geld waardeloos te maken' (het citaat is afkomstig uit een geschrift van de Engelse econoom Keynes uit 1920 maar is niet te vinden in Lenin's verzamelde werken).

Maar nu is inderdaad de roebel bijna niets meer waard en vragen buitenlandse bankiers zich bezorgd af of Lenin nu in zijn eigen land gelijk krijgt.

Betekent de val van de roebel het einde van het kapitalisme in Rusland? Als een eind komt aan het gangster-kapitalisme van de kleine groep die in een paar jaar met oneerlijke middelen fabuleus rijk werd en in totaal honderd miljard dollar naar het buitenland smokkelde, dan zullen de gewone Russische burgers niet eens rouwig zijn.

Ruslandkenner prof. Kvint voorspelt dat generaal Lebed campagne zal voeren om zoveel mogelijk van die oneerlijk verworven rijkdom te confisqueren en de corruptie hard aan te pakken. Een streng, nieuw regime is dan minder 'vrij' dan de wilde kleptokratie van de afgelopen zes jaar, maar biedt misschien de beste kans om een rechtsstaat op te bouwen.

De cruciale vraag is of een nieuw, waarschijnlijk meer autoritair bewind in staat is om stabiele inkomsten te genereren voor de overheid. In elk geval is geld nodig voor leger, politie, rechterlijke macht, douane en belastingdienst. Dat is zo ongeveer het absolute minimum voor een rechtsstaat. Als zelfs die instituties niet kunnen worden betaald uit belastinggeld, komen chaos en de War Lords zoals zo vaak in bijvoorbeeld de Chinese geschiedenis.

Om geld in te zamelen voor leger, politie, belastingdienst etcetera heeft de regering in Moskou twee mogelijkheden en beiden zijn onmisbaar.

Allereerst moeten de opbrengsten van de export van gas, olie, en grondstoffen voor een flink deel terecht komen in de staatskas en niet worden gestolen door corrupte managers. Vorig jaar bedroegen die exporten nog 170 miljard gulden, maar schattingen van de Russische centrale bank suggereren dat in recente jaren daarvan wel dertig tot veertig procent zoek raakte zodat er dus ook geen belastingen over konden worden geheven.

Daarenboven kunnen de autoriteiten geld innen langs de normale wegen van een inkomstenbelasting, winstbelasting en btw. Maar dat lukt alleen wanneer de tarieven niet zo idioot hoog zijn dat bedrijven wel de belasting moeten ontduiken om nog te kunnen overleven. De door communisten beheerste Doema lijkt niet te begrijpen dat een rationeel belastingssysteem noodzakelijk is voor economische groei.

Voorstellen voor betere belastingtarieven en -regels worden steeds in het parlement gesaboteerd. Daar ligt naar mijn mening de crux van de huidige financiële crisis. Tijdens de vijf jaar dat Viktor Tsjernomyrdin premier was is het aantal ambtenaren in Moskou zelfs nog toegenomen en al die functionarissen zijn voor hun salaris afhankelijk van de belastingbetalers in het land. En ook verliesgevende mijnen en verouderde fabrieken drijven op subsidies.

Als de burgers echter hun geld liever in de eigen regio besteden, resteren uiteindelijk maar twee mogelijkheden. Een sterk, nieuw bewind maakt duidelijk aan alle 147 miljoen Russen dat niet wordt gespot met de inspecteur van belastingen. Per decreet voert de regering een nieuw belastingsysteem in, met snelle berechting van alle wanbetalers.

De nieuwe regering verwerft politieke steun door alle miljonairs even hard aan te pakken en hun bezit zo mogelijk te confisqueren. Dan valt helaas het doek voor de vrije kapitalistische economie waarin - met de woorden van Deng Xiao Ping 'rijk worden mooi is' - maar geeft de overheid stabiele inkomsten en maakt daarna de opbouw van een rechtsstaat mogelijk.

Het Westen moet een sterkere regering verwelkomen, zelfs als dat tijdelijk ten koste gaat van enige economische vrijheid, als die regering maar de corruptie bestrijdt en de belastingen beter organiseert.

Maar invloed van het Westen is belangrijk om het nieuwe regime respect te laten behouden voor persoonlijke vrijheden van de Russische burgers en weg te houden van goedkoop economisch populisme. Dan komen ook de buitenlandse investeerders weer terug en kunnen de Russische burgers hopen dat na een paar jaar ook hun vrijheid om te ondernemen weer terugkeert en dan eindelijk in een betrouwbare rechtsstaat. Latijns Amerika kent voorbeelden van autoritaire regimes die fiscaal en monetair orde op zaken stelden en daarmee een weg baanden naar economische vrijheid. Ook Taiwan, Singapore en Zuid-Korea kenden zo'n autoritair pad naar de uiteindelijke economische vrijheid.

Lukt dat niet, en blijft de regering in Moskou te zwak om genoeg belastinggeld te innen bij de exporteurs van grondstoffen of bij de eigen burgers, dan moet de bankbiljettenpers gaan draaien om toch nog leger, politie, etcetera te kunnen betalen. Dan komt er zeker een hyperinflatie en wordt Rusland nog veel armer. Misschien gaan dan gouverneurs in ver van Moskou gelegen provincies wel dreigen met het invoeren van een eigen geld- en een eigen regionaal belastingstelsel.

Dan brokkelen regio's financieel af en is het achterland dus niet meer bereid om financieel bij te dragen aan Moskou. Zoals Wenen na de Eerste Wereldoorlog veel te groot was als ambtelijk centrum voor het gedecimeerde Oostenrijks/Hongaarse rijk, zou Moskou dan moeten parasiteren op een te klein gebied.

Tijdens Tsjernomyrdin werd Rusland in vijf jaar een gangstereconomie. Nu lijkt een streng regime dat per decreet de corruptie aanpakt en de belastingen goed organiseert, nog de beste kans.

    • Eduard J. Bomhoff