Diana, een jaar later; Baren op bevel

Beatrix Campbell: Diana. Princess of Wales. How Sexual Politics Shook the Monarchy. The Women's Press, 259 blz. ƒ 37,65 (pbk)

Ook al hebben velen inmiddels genoeg van haar beeltenis op serviesgoed, postzegels en margarine. Ook al berichten de media met een zekere gretigheid over de toenemende kritiek op haar 'heiligverklaring'. En ook al was het commentaar op de geldlust van broer Lord Spencer niet van de lucht, toen 1 juli, haar zevendertigste geboortedag, op het familielandgoed Althorp een Dianamuseum werd geopend. Toch blijft de prinses van Wales in de postume competitie met haar schoonfamilie aan de winnende hand. Al is Charles een tikje in populariteit gestegen, hij blijft het minst gewaardeerde lid van het koninklijk huis. Volgens The Independent kampt Engeland sinds Diana's dood met een 'spirituele leegte'. Tweederde van de bevolking zegt nog te rouwen om de prinses. Eén op de tien vrouwen noemt haar leven 'ingrijpend veranderd' door de dood van Diana. Rondleidingen langs plaatsen waar zij woonde en werkte zijn steevast volgeboekt. Zijn dat allemaal wereldvreemde royalty watchers? Verstokte liefhebbers van het Britse koningshuis? Nee. Integendeel, menen diverse Engelse auteurs. Showalter noemde vorig jaar september 'elke bloem buiten Buckingham Palace een stem tegen de woestijn daarbinnen'. In dezelfde lijn kenschetst publiciste Beatrix Campbell in haar recente studie Diana de 'kosmopolitische' rouw na Diana's dood als uiting van een flinke golf republikanisme, van anti-monarchisme dus, en wel gevoed door afkeer van de koninklijke sexual politics. Volgens haar herkenden mensen in Diana's tragische lotgevallen de grote thema's van onze tijd, namelijk de revoluties in de verhoudingen tussen de generaties en tussen de geslachten.

Patriarchaal systeem

Terwijl de afgelopen decennia in de westerse wereld het huiselijk leven werd gedemocratiseerd, vrouwen autonome wezens werden en een eind werd gemaakt aan de macht en willekeur van mannen en vaders, hielden de Windsors, inclusief Charles, vast aan hun patriarchale systeem. Van die verhoudingen werd Diana in eerste instantie het slachtoffer en vervolgens de getergde maar triomferende aanklaagster. De openhartigheid waarmee zij - met name in het fameuze Panorama-interview van 1995 en in 1992 indirect in Her True Story van tabloid-journalist Andrew Morton - sprak over haar ziektes (anorexie en boulimia), haar zelfmoordpogingen, het bedrog van Charles ('een driepersoonshuwelijk'), de vijandigheden van haar schoonfamilie ('the Enemy'), maar vooral ook haar eigen woede en wederopstanding ('she won't go quietly'), maakte dat 'het verband tussen seksisme en monarchisme' het publiek niet ontging. Diana wist haar vernedering om te zetten in een morele overwinning: haar man, die het al die tijd met een ander had gehouden, was een slechte echtgenoot en vader en - derhalve - ongeschikt als koning. Zij daarentegen mocht dan wel geen koningin worden, een 'queen of hearts' zou ze altijd blijven.

Betekent deze visie, zoals verscheidene Britse kranten concludeerden, dat 'een verlegen upper class meisje tot feministisch icoon' is uitgeroepen? Ja. In Campbells - lower class - ogen is Diana een heldin. Zij was 'de eerste vrouw die in het openbaar een koning ter verantwoording riep voor zijn gedrag als man'. Maar louter een heldinnenleven is haar antivoyeuristische, fotoloze Diana, uitgekomen bij Engelands belangrijkste feministische uitgeverij, toch niet. Wat Campbells boek spannend en intelligent maakt, is dat zij de weerklank die Diana ondervond plaatst in het perspectief van een historische omwenteling in de sexual politics van onze samenleving.

'Sexual politics' slaat zowel op seksuele verhoudingen als op de verhouding tussen de seksen in het algemeen. In de 'sexual politics' der aristocratie, waartoe ook de schatrijke Spencers behoren, staan dynastieke vereisten voorop. Haast iedereen rondom Diana besefte dan ook dat de naïeve peuterleidster in de val werd gelokt van een huwelijk met een troonopvolger die geen geliefde zocht - daarvan was hij al voorzien - maar een geschikte baarmoeder om hem de vereiste zoon te schenken.

Over de vraag wanneer Diana er achter kwam dat ze bedrogen was, spreken de bronnen elkaar tegen. Volgens Campbell ontdekte de bruid vlak voor de grote dag in 1981 de werkelijke rol van Camilla Parker-Bowles, een van haar hulpvaardigste adviseuses aan het hof. Maar ze kon niet meer terug. 'Ze stond al op de theedoeken', zoals zus Sarah haar te verstaan gaf. Eerder al had zich de pijnlijke scène afgespeeld waarin Charles zijn 'bruid van de eeuw' voorstelde aan de pers. Gevraagd naar hun verliefdheid zei Diana verlegen maar niettemin voluit 'ja natuurlijk', terwijl haar aanstaande quasi-filosofisch een antwoord ontweek met de opmerking 'wat dat ook betekent'. Wie dit tafereel nu opnieuw beziet, kan het niet ontgaan hoe Diana's gezicht na die woorden betrok.

In haar versie van de relatie Charles-Diana neemt Campbell Diana's in de loop der jaren ontwikkelde visie in grote lijnen over. 'Bij mijn geboorte was ik onwelkom, want het had een jongen moeten zijn; bij mijn huwelijk was ik onwelkom, want het had Camilla moeten zijn', heeft Diana ooit bitter opgemerkt. In dat gebrek aan koestering ziet Campbell, in navolging van haar hoofdpersoon, de oorsprong van Diana's presentatie van zichzelf als lief, aardig, behulpzaam en vooral aangepast. Diana was er getuige van dat haar vader haar moeder sloeg. Na hun scheiding won pa de strijd om de kinderen om zich prompt daarop van hen af te keren.

Dat Diana na dit alles op haar sjieke kostschool mislukte was niemands zorg; ze zou toch wel trouwen. Shy Di was onzeker, perfectionistisch en eeuwig op zoek naar liefde en goedkeuring. Er was één ding waarin ze uitblonk: de omgang met eenieder die zwak, ziek of hulpbehoevend was. Als prinses werd dat haar handelsmerk, steevast met uitgestoken hand op de juiste ooghoogte. De People's Princess wist de indruk te wekken tegelijk koninklijk te zijn én gewoon. Als eerste royal raakte ze zonder handschoenen een burger aan. Haar omhelzing van een aidspatiënt schokte de natie. Ook met haar zonen ging ze intiemer om dan adel en koningshuis ooit hadden gepraktizeerd. Dit alles werd haar niet in dank afgenomen. The Firm verstijfde. Haar echtgenoot was openlijk jaloers op het enthousiasme dat zijn vrouw bij pers en publiek teweeg bracht. Hij had er bovendien moeite mee dat de ingénue zich ontpopte als een sexy wezen, zich bewust van haar erotische macht. Bij het zien van Diana's eerste gedecolleteerde avondjurk ontstak haar man in woede.

Braken

Droombruid Di stortte bij stukjes en beetjes in. Nog tijdens de verloving begon het braken. De trouwjurk van ivoorkleurige zijde met de beroemde meterslange sleep - in Althorp te zien - paste al niet meer op de trouwdag, aldus Campbell, want toen was ze al aan het wegkwijnen. De vrouw met het meest gefetisjeerde en gefotografeerde lichaam ter wereld verviel in een cyclus van eten en overgeven, in eindeloze herhaling. Na Williams geboorte volgde bovendien een depressie. Diana deed verscheidene zelfmoordpogingen en kerfde haar ledematen tot bloedens toe.

Maar de verstoten prinses herwon haar zelfrespect. Ongeveer vanaf 1993 vertoonde ze een nieuwe onafhankelijkheid. Ze hield zich bezig met onder meer hulp aan mishandelde vrouwen en bleek zichzelf na jarenlange kwakzalverij met waarzegsters en astrologen een intensieve psychotherapie te hebben gegund bij de fameuze Susie Orbach, auteur van Fat is a Feminist Issue, een boek over eetverslaving. In Orbachs optiek zijn eetstoornissen een uiting van vrouwelijke zelfhaat. Het anorectisch disciplineren van het lichaam drukt het verlangen uit eigen behoeften en emoties strak in de hand te houden. Het geeft kracht te denken dat je niets nodig hebt.

Diana zelf noemde eetstoornissen de verdwijntruc van mensen met waardeloosheidsgevoelens. De prinses die aan boulimia leed, verklaarde in een lezing dat boulimia-patiënten eten omdat ze een arm om zich heen missen. Het was Diana's wraak dat ze haar leven in eigen hand nam en het een zinvolle bestemming gaf. Haar biografe, die Diana's charitatieve werk prijst als 'niet patricisch maar humanitair', meent dat haar solidariteit zo'n indruk maakte doordat ze niet verheelde zelf slachtoffer te zijn geweest.

Charles' vrienden sloegen terug. Een Tory-minister noemde haar beschuldigingen het bewijs van paranoïa. Inzake de landmijnen werd haar verweten dat ze blindelings Labour steunde. Tijdens haar bezoek aan Angola beschreven conservatieve Lagerhuisleden haar als een 'loose cannon', een ongeleid projectiel.

In haar analyse hoe het koninklijk huwelijk op een drama en zelfs een openlijke media-oorlog uitliep, gaat Campbell niet aan de tragiek van Charles voorbij. Zijn affectieve achtergrond was zo mogelijk nog armoediger dan die van Di. De aristocratische sexual politics stelt niet alleen mannen boven vrouwen maar scheidt ook ouders (vooral vaders) van hun kinderen. Zo verbleven Elizabeth en Philip al kort na Charles' geboorte ruim een half jaar zonder hem in Malta. De eerste jaren was vader nimmer bij zijn verjaardag. Als puber werd hij naar een spartaanse kostschool gestuurd, waar hij, geslagen en vernederd, het 'absolute hell' vond, maar van zijn ouders toch moest blijven. Ook anderszins was menselijkheid ver te zoeken. Hoewel de koningin zo modern was niet te eisen dat haar kinderen voor haar bogen, moest kleine Charles wel door de knieën als hij zijn opa en oma kuste. Elizabeths zuster en moeder maken voor haar een revérence; haar man loopt een pas achter haar en zegt in gezelschap 'majesteit'.

Campbell ziet Charles als een liefdeloos opgegroeide kluns, die helaas drie zelfgenoegzame oude heren als mannelijke rolmodellen koos. Deze 'misogyne troika' - prins Philip, Lord Mountbatten en auteur Laurens van der Post - besefte niet dat vrouwen geen speeltjes meer zijn, noch louter voortbrengsters van nageslacht. Hun eng-masculiene oriëntatie leidde, schrijft Campbell, tot een fataal misverstand. Terwijl zijn onderdanen, inclusief zijn eega, van hem verwachtten dat hij zich zou gedragen als een moderne man die zorg besteedt aan zijn dierbaren, handelde Charles als een ouderwetse soeverein. Hij stuurde zijn prille verloofde een cadeau dat niet van zijn persoonlijke maar van zijn prinselijke tekens was voorzien. Diana's bevalling van hun eerste zoon werd op zijn bevel gepland tussen twee polo-afspraken in. Toen William een ernstig ongeluk had gehad, bleef Diana in het ziekenhuis terwijl Charles een opera bezocht. Tot woede van de meelevende fans.

Charles, zegt Campbell, miste de aansluiting bij zijn generatie, de generatie van de jaren zestig en zeventig, die nu juist met grote voortvarendheid de gezinsverhoudingen begon te herzien. Hij gedroeg zich zoals prinsen van Wales zich vanouds hebben gedragen: als een nutteloos wezen wiens enige functie het is zich te vermaken tot eindelijk zijn ouders dood gaan. En hij vermaakte zich volgens diezelfde traditie met de jacht op vossen en vrouwen. Toen de kroonprins, inmiddels al vijftig, eind jaren zeventig al te zeer een playboy-prins werd, zette oud-oom Mountbatten Operation Wife in werking. Maar wie? Charles' vriendenkring stelde lijstjes op van 'sweet suitable girls'. Diverse uitverkorenen echter hadden 'ervaring', 'een verleden', wat volgens de klassieke regels van het patriarchaat aan mannen is voorbehouden. Dat gold bijvoorbeeld voor Charles' grote liefde Camilla, die hij liet vallen. Andere kandidates bedankten voor de eer. Ook Sarah Spencer, met wie hij een relatie had, achtte zichzelf ongeschikt als koninklijke echtgenote. Zij was het die haar zusje aanbeval. Het kind was net zestien en werd niet in het complot betrokken. Diana was ongeveer het laatste specimen van de gezochte soort: maagd, niet-katholiek, van adel, gezond en representatief. En ze wilde. Graag. Het leek een succes, maar liep uit op Annus Horribilis.

Dubbelzinnige positie

Campbells feministische portret van een prinses die terugvocht, is meeslepend. Toch schildert ze Diana wel erg eenduidig af als een bestrijdster van het Establishment. Hoewel niet blind voor Diana's dubbelzinnige positie als tegelijk machteloos én machtig, gaat ze aan andere ambivalenties van haar hoofdpersoon soms te luchtig voorbij. Dat Diana zowel gevangene als gebruikster van de media was, komt mondjesmaat aan de orde. Aan speculaties over de vraag tot wat voor leven Diana's intrigerende mix van traditioneel vrouwelijk en geëmancipeerd gedrag uiteindelijk zou hebben geleid: Rode-Kruis-ambassadrice of glamourprinses, waagt Campbell zich niet. Diana, zegt Campbell, zette met haar gehechtheid aan een liefdeloze echtgenoot, en met haar zelfdestructieve reacties op zijn afwijzing, een patroon van emotioneel onveilige hechtingen uit haar jeugd voort. En anders dan hij, kon zij er helaas geen minnaar bij nemen die wel om haar gaf. Maar welbeschouwd bleef Di notoir foute mannen kiezen. In combinatie met haar beslissing om na de scheiding af te zien van politiebescherming - ook geen teken van stabiele zelfliefde - veroorzaakte dat wellicht zelfs haar dood.

Beatrix Campbell, die behalve feminist ook uiterst links is, schrijft vanuit een diepe haat jegens het Britse koningshuis en met name Mrs Majesty, die haar gênante zoon zelfs niet toestond zijn kinderen op de ochtend van hun moeders dood vrij te stellen van het rituele openbare kerkbezoek. Diana's naam mocht na haar verbanning uit de koninklijke familie in schoonmoeders bijzijn niet meer vallen, alsof Buckingham Palace het Kremlin was. Het was de rouwende massa, constateert de biografe tevreden, die Elizabeth tenslotte dwong de dissident haar respect te betuigen. Ze neemt het Tony Blair kwalijk dat hij de Windsors vorig jaar te hulp schoot en aldus het republikeinse tij indamde. Of ze daar gelijk in heeft, is moeilijk te beoordelen. Volgens de laatste peilingen wil 17 procent van de Britten af van de monarchie.

Waar ze wel gelijk in heeft, is dat het maatschappelijk debat over de koninklijke sexual politics na Di's dood werd overschaduwd door dat over het voyeurisme van de pers. De kwestie werd toegespitst op dilemma's rond privacy en paparazzi. Maar Diana's massaal herkende betekenis was dat zij als misbruikte vrouw bezig was zich te ontworstelen aan passiviteit en slachtofferschap. En de reden dat Charles momenteel wat aan populariteit wint, is dat hij sinds de dood van zijn ex meer aandacht besteedt aan zijn kinderen.