Alles is zo vergeven van goede smaak; Lars von Trier en Thomas Vinterberg over het strenge nieuwe filmen

Enkele Deense regisseurs, onder wie Lars von Trier en Thomas Vinterberg, stelden het manifest 'Dogma 95' op, en een bijbehorende gelofte van kuisheid voor filmers, in reactie op de 'technologische storm' die de cinema zou dreigen te verwoesten. Von Trier: “Ik heb de regels van Dogma 95 met voeten getreden. Ik breek namelijk graag regels.”

'The Idiots' draait in acht Nederlandse bioscopen. 'The Celebration' wordt januari 1998 verwacht op het International Filmfestival Rotterdam

Les idiots: Journal intime et scénario door Lars von Trier verscheen in het Frans bij Editions Alpha Bleue.

Ingmar Bergman en Stanley Kubrick gaven geen antwoord, Francis Ford Coppola stuurde een vriendelijk afwijzingsbriefje terug en Bernardo Bertolucci liet weten dat hij wel mee zou willen doen als hij niet zo katholiek was. Vooralsnog zetten slechts vier Deense regisseurs hun handtekening onder het manifest Dogma 95 en de bijbehorende Gelofte van Kuisheid: initiatiefnemer Lars von Trier, zijn jonge collega Thomas Vinterberg, kinderfilmer S/oren Kragh-Jacobsen en Kristian Levring. Het appèl tot een cinema zonder illusies, tot de vrijwillige onderwerping aan natuurlijke restricties in een tijdperk dat de technologie een filmmaker tot alles in staat stelt, was wel het belangrijkste gespreksonderwerp tijdens het festival van Cannes in mei van dit jaar. Von Trier en Vinterberg presenteerden er de eerste twee volgens de regels van Dogma 95 tot stand gekomen films. Festen (The Celebration) van Vinterberg won de prijs van de jury (onder voorzitterschap van Martin Scorsese). De minder unaniem enthousiasme veroorzakende Idioterne (The Idiots) van Von Trier, vanaf deze week in de Nederlandse bioscoop, gaf aanleiding tot heftige discussies.

Sinds de 'nouvelle vague', waar Dogma 95 nadrukkelijk naar verwijst, is er niet meer zo'n agressieve aanval geweest van een groep filmmakers op de gevestigde orde. De Deense hemelbestormers willen een nieuwe golf zonder 'politique des auteurs', sterker nog: de regisseur mag zijn naam niet eens meer op de titelrol vermelden. Het is niet zo moeilijk de inconsequentie van die opvatting aan te tonen, wanneer de namen van de makers van de twee eerste Dogma-films op ieders lippen liggen. Lars von Trier (hij voegde dat 'von' uit bewondering voor Erich von Stroheim en Josef von Sternberg al op de filmschool aan zijn naam toe) is bovendien, dankzij films als Europa en Breaking the Waves en de twee televisieseries Riget (The Kingdom), een van de meest vooraanstaande filmauteurs van dit moment. Een tot het katholicisme bekeerde goeroe, die zich in zijn films afzet tegen de libertijnse erfenis van de jaren zestig. Het verhaal van Breaking the Waves (1996) over een Schots meisje dat een groot offer brengt uit liefde voor haar invalide man, kwam de regisseur zelfs te staan op verwijten van reactionaire vrouwvijandigheid.

Von Trier (Kopenhagen, 1956) trekt de publiciteit naar zich toe door haar te schuwen. Dit jaar overwon hij zijn veelbesproken fobieën en kwam wel naar Cannes, om de ideeën achter Dogma 95 persoonlijk toe te lichten: “De tiende regel van de Gelofte van Kuisheid is natuurlijk de grootste provocatie die je maar bedenken kunt. Door de regisseur-als-auteur uit te bannen, bekritiseer ik de bourgeois-ideologie van het individualisme, maar ik ben zelf een bourgeois, dus bekritiseer ik mijzelf.

“In sommige scènes van The Idiots worden de regels van Dogma 95 met voeten getreden. Ik breek namelijk graag regels. Waar het om gaat is dat je alleen maar een film moet maken als je het gevoel hebt dat je die film móet maken. Bij tachtig procent van de films is dat niet het geval. Ik wil graag fascistische films zien, als daar maar een noodzaak achter zit. De vrijheid waar we als filmmakers nu mee geconfronteerd worden, leidt meestal tot vrijblijvendheid. Alles is zo politiek correct, zo vergeven van goede smaak.”

Conflicten

In The Idiots komt een aantal welgestelde Denen in de weekeinden bij elkaar om zich als geestelijk gehandicapten te gedragen, om 'de idioot in zichzelf los te laten'. Von Trier zegt tijdens de opnamen soms jaloers te zijn geweest op de vrijheid van zijn acteurs, die door de natuurlijke manier van opnemen meer van zichzelf konden laten zien, dan ooit in een langs traditionele weg tot stand gekomen film. Het leidde ook tot vele conflicten, die de regisseur zonder enige restrictie beschrijft in een in het Frans gepubliceerd 'intiem dagboek' over de opnamen van The Idiots. De regisseur, die zichzelf daarin als genie aanmerkt, zegt er na afloop over: “De acteurs waren zo gemeen tegen me. Ik was altijd naakt: The Idiots is mijn eerlijkste en meest persoonlijke film. Wie 'mijn' idioot zou zijn? Ik weet het niet, maar ik heb een vermoeden: een trieste.”

Niet alles konden de acteurs spelen. In een orgiescène waren opnamen van echte erecties vereist, en die zijn verzorgd door 'body doubles', porno-acteurs. Is dat dan niet in regelrechte tegenspraak met de reinheidsgeboden van Dogma 95? Von Trier: “Het kon niet anders, ik vond het van het grootste belang dat de seks onverbloemd was”. Een andere scène werd opgenomen met echte Down-patiënten: “Mongolen zijn echt warme mensen, ik voel me prettig in hun gezelschap”. Ook in dat opzicht leunt The Idiots enigszins op de anti-psychiatrieopvattingen van de jaren zestig. Von Trier: “The Idiots jongleert met ideeën over wat 'normaal' is. Mijn ouders, die voor Sociale Zaken werkten, ook met geestelijk gehandicapten, zouden Breaking the Waves verafschuwd hebben, maar met deze film zouden ze vrede gehad hebben. Niet alles uit de jaren zestig was verkeerd.”

Toch is Von Triers flirt met dogmatiek wel degelijk mede ingegeven door zijn afkeer van vrijheid. Het door hemzelf ontworpen affiche van de Dogma-beweging is een regelrecht citaat van de Russische constructivisten en Von Trier zegt ooit het communisme te hebben omarmd.

Totalitair

Zijn collega Thomas Vinterberg, die in Cannes op zijn 29ste verjaardag de pers te woord staat, claimt ook door het totalitaire denken van het communisme te zijn beïnvloed, en denkt dat Von Trier juist door zijn bekering tot het christendom de schoonheid van dogma's ontdekt heeft. Ook Vinterberg pleit voor een zekere mate van onvrijheid: “Ik heb moeite met me concentreren en voel me vaak verward. Dogma 95 helpt me de troep op te ruimen. Er is te veel vrijheid. Vrijheid vernietigt de inspiratie en beperkingen zijn juist inspirerend.”

In The Celebration wordt een familiereünie gevolgd. Alle kinderen en vrienden van een industrieel komen bijeen om diens zestigste verjaardag te vieren. Een van de zonen onthult in zijn tafelspeech dat het feestvarken hemzelf en zijn zuster, die zelfmoord heeft gepleegd, als kinderen jarenlang seksueel misbruikte. Het gezelschap doet net of het niets gehoord heeft, en eet verder. Tot twee keer toe moet de zoon zijn beschuldigingen herhalen voordat de stemming ernstig in gevaar komt.

Vinterberg: “Binnen een gezin is er niet altijd ruimte voor de waarheid, er kunnen redenen zijn om de waarheid te verdringen. Het gezin is in mijn film ook een metafoor van de Deense samenleving: het is klein en als iedereen bij elkaar moet blijven, dan kan de waarheid niet verteld worden. Ik houd erg van Denemarken, en ik begrijp heel goed waarom de waarheid vermeden moet worden. Als er bij ons een ramp gebeurt, dan is de algemene reactie: laten we koffie gaan drinken.

“Het misbruik van kinderen is in mijn film een instrument om drama te genereren, maar het is ook een echt probleem. Je zou kunnen zeggen dat elk kind in het gezin waar het opgroeit misbruikt wordt. We doen nu steeds alsof dat een nieuw inzicht is, maar het is altijd zo geweest. In Sarajevo moet elk meisje door haar vader ontmaagd worden. Maar dat was niet de reden om de film te maken: je hebt nu eenmaal iets stevigs nodig om de emoties los te maken.”

Vinterbergs film is strakker geschreven en gecomponeerd dan die van Von Trier, en maakt de indruk over wezenlijker zaken te gaan. Ook de acteurs lijken beter tot hun recht te komen in dit 'stevige' verhaal dan in de intuïtieve context van The Idiots. Vinterberg: “De acteurs staan in het centrum van de aandacht, dat vinden ze heel prettig. Ze zijn de hele tijd in beeld, hoeven niet te wachten totdat alles perfect uitgelicht is. Er werd soms geïmproviseerd, maar niet te veel: ik vind dat er de laatste tijd te weinig eerbied in film is voor het geschreven woord. Sommige acteurs zijn uitstekende vertellers, maar niet alle. Ze hadden zo veel vrijheid en ruimte, dat ik ze weer moest inperken: ook acteurs hebben regels nodig.”

In beide Dogma-films is het acteren niet ondergeschikt aan de techniek, aan belichting en mise-en-scène. Wie zich niet laat afschrikken door de ongebruikelijke rommeligheid van beeld en geluid, ziet dan een bijna documentair aandoende intensiteit, die inderdaad een welkome afwisseling vormt met de technische volmaaktheid in de moderne cinema. Zoals Vinterberg het formuleert: “Dogma haalt een scherm op, dat normaliter de acteurs en de toeschouwer van elkaar scheidt”.

In dat opzicht voegt de toepassing van het provocerend en apodictisch geformuleerde Dogma 95-manifest inderdaad wat toe aan de kwaliteit van de films. Belangrijker is het feit dat het appèl filmmakers en -consumenten aan het denken zet over de toekomst van een medium, waarin 'computer generated images' ons alles wijs kunnen maken. Dogma 95 is een interessant amendement op de ontwikkeling die speelfilms dreigt te transformeren tot animatiefilms met levende acteurs. Misschien is het verstandig om je als regisseur eens een tijdje vrijwillig de handen op de rug te laten binden. Het kan ook geen toeval zijn dat onder totalitaire regimes vaak betere films gemaakt worden, bij voorbeeld uit innerlijke noodzaak, dan na de terugkeer van de democratie: uit Polen, Hongarije en Rusland komen nu minder interessante films dan in de jaren zeventig, of nu uit Iran en China. Dat is een interessante gedachte, als het maar geen dogma wordt.

De gelofte van kuisheid

Ik zweer mij te onderwerpen aan de volgende regels, opgesteld en bevestigd door Dogma 95: 1 Er moet op locatie gedraaid worden. Rekwisieten en decors mogen niet binnengebracht worden. (Als een bepaald rekwisiet nodig is voor de handeling, dan moet een locatie gevonden worden waar dit voorwerp zich al bevindt). 2 Geluid mag nooit geproduceerd worden zonder beeld en andersom. (Muziek mag niet gebruikt worden, tenzij die geproduceerd wordt op de plaats van de opnamen). 3 Er moet van de schouder gedraaid worden. De camera mag bewegen of stilstaan, zolang dat uit de hand kan gebeuren. (De film moet zich niet afspelen waar de camera staat; de camera moet zich bevinden waar de film zich afspeelt). 4 De film moet in kleur zijn. Speciale belichting is niet aanvaardbaar. (Als er te weinig natuurlijk licht is, dan vervalt de scène, of moet er een enkele lamp aan de camera worden bevestigd). 5 Optische effecten en filters zijn verboden. 6 De film moet geen oppervlakkige actie bevatten. (Geen moorden, wapens enzovoorts). 7 Verwijdering in tijd en plaats zijn verboden. (Dat wil zeggen: de film speelt zich hier en nu af). 8 Genrefilms zijn niet aanvaardbaar. 9 Het filmformaat moet 35mm Academy zijn. 10 De regisseur mag geen credit krijgen. Bovendien zweer ik mij als regisseur te onthouden van persoonlijke smaak! Ik ben niet langer een kunstenaar. Ik zweer mij te onthouden van het scheppen van een 'kunstwerk', aangezien ik het moment belangrijker vind dan het geheel. Mijn hoogste doel is de waarheid te persen uit personages en situaties. Ik zweer dit te doen met alle beschikbare middelen en ten koste van elke goede smaak en alle esthetische overwegingen. Dit is mijn gelofte van kuisheid. Kopenhagen, maandag 13 maart 1995 Lars von Trier

Thomas Vinterberg