Letten stemmen over lot Russen

De Letten gunnen zichzelf een referendum over de kwestie van het staatsburgerschap voor de Russische minderheid. De na lang aarzelen onder internationale druk gedane concessies worden daarmee weer op het spel gezet.

ROTTERDAM, 27 AUG. Letland staat al sinds de onafhankelijkheid in 1991 onder zware internationale druk: het moet de rechtspositie van de Russische minderheid - naar schatting 650.000 mensen op een bevolking van 2,6 miljoen - regelen. De Letten aarzelen die Russen het Letse staatsburgerschap te geven en doen dat dan ook maar mondjesmaat, in slechts drie- tot vierduizend gevallen per jaar. De Russen worden gezien als voormalige bezetters, omdat ze tijdens de Sovjet-tijd naar Letland zijn gekomen: ze horen er niet. Ze werden dan ook bij de onafhankelijkheid in 1991 van de ene dag op de andere buitenlanders.

Als gevolg daarvan bevinden de Russen zich in een wettelijk vacuüm: veel rechten die een staatsburger heeft, zoals het actieve en passieve kiesrecht, hebben ze niet. Ze hebben nog hun oude Sovjet-paspoorten die binnenkort door niemand meer worden erkend of zijn - een kleine minderheid - in het bezit van een vreemdelingenpas. Rusland misbruikt het thema om tot vervelens toe te roepen dat de Russen in Letland worden 'gediscrimineerd' en heeft zelfs economische sancties tegen het Baltische buurland genomen. De meer extremistische en/of populistische leiders in Rusland, zoals burgemeester Loezjkov van Moskou, nemen zelfs het woord 'genocide' in de mond.

Begin juni leek de druk van organisaties als de Europese Unie en de Organisatie voor Veiligheid en Samenwerking in Europa (OVSE) eindelijk succes te hebben: het Letse parlement versoepelde de regels door het quotasysteem voor de toekenning van het Letse staatsburgerschap af te schaffen en door te bepalen dat na 1 augustus 1991 geboren kinderen (ook die van Russische ouders) automatisch Lets staatsburger worden.

Maar die concessie schoot de nationalisten in Letland in het verkeerde keelgat. De partij Voor Vaderland en Vrijheid van premier Guntars Krasts forceerde uitstel van implementatie van de amendementen met twee maanden. In die twee maanden wilde de partij 130.000 handtekeningen ophalen - van tien procent van het Letse electoraat - om een referendum over de kwestie af te dwingen, in de hoop het parlementaire besluit alsnog terug te draaien. Volgens Krasts en zijn partij zijn de wetsamendementen te belangrijk om ze aan het parlement over te laten: de Letten moeten er zelf over beslissen. “Als we een experiment op Europese schaal ondernemen, moeten we de mening van de bevolking weten”, aldus de premier.

Het initiatief leidde tot ruzies en conflicten, want, zo betoogden president Guntis Ulmanis en Krasts' eigen minister van Buitenlandse Zaken, Valdis Birkavs, zo komen we nooit van dit heikele thema af. Ulmanis verweet Krasts “populisme met het oog op de verkiezingen” (van 3 oktober). De andere partijen, van zowel de oppositie als de regerende coalitie, waren weinig ingenomen met het initiatief. De oppositie dreigde met een motie van wantrouwen en Letse Weg, de partij van Birkavs, vond dat Krasts zijn betrouwbaarheid als premier te grabbel gooide door het parlement eerst amendementen voor te leggen en vervolgens een referendum te eisen om ze ongedaan te maken.

Maar Voor Vaderland en Vrijheid zette door, en haalde binnen twee maanden de vereiste handtekeningen op: 223.999 waren het er uiteindelijk, volgens de kiescommissie die ze moest verifiëren.

En zo wordt de staatsrechtelijke positie van de 650.000 Russen binnenkort onderwerp van een gang naar de stembus door hun Letse medeburgers. De internationale gemeenschap heeft teleurgesteld gereageerd. De EU riep bij monde van commissaris Hans van den Broek dat de Letten nu toch echt niet langer moesten wachten met het verlenen van het staatsburgerschap aan de Russische minderheid en de OVSE zei dinsdag bij monde van Max van der Stoel, rapporteur over mensenrechten, dat de Letten de implicaties van hun stem - pro of contra de amendementen - eens goed tegen het licht moeten houden. Die teleurstelling was voor de Letten deze week aanleiding hun stekels op te zetten: het is allemaal de schuld van het Westen zelf, zei Ulmanis: “De aanbevelingen van het Westen worden door de Letse samenleving gezien als druk; dat verklaart het grote aantal handtekeningen vóór de volksraadpleging.”

Het referendum levert Krasts risico's op. Op 3 oktober kiezen de Letten een nieuw parlement. Als het voorstel van Krasts' partij om de amendementen af te wijzen het niet haalt, staan zij en de premier in hun hemd. Als het voorstel het wèl haalt, blijft Letland in de relaties met Europa met het heikele thema zitten dat begin juni eindelijk leek te zijn verdwenen.