Aspiranten voor Jeltsins troon staan te dringen

President Jeltsin dook gisteren onverwachts weer op. Geruchten over zijn aftreden werden vanmorgen formeel afgedaan als 'onzin', maar vele aspirant-presidenten lopen zich warm.

MOSKOU, 27 AUG. “Hij leeft nog!” Met die krantenkop - bij een vage foto van Jeltsin in zijn limousine - haalde de Kommersant Daily vanmorgen namens vele Russen opgelucht adem.

Urenlang was de president gisteren zoek. Het Kremlin was leeg, uitnodigend vacant.

Geen van Jeltsins woordvoerders was bereikbaar, en toen ze aan het eind van de middag de telefoon opnamen, konden ze niet meteen vertellen waar de president zich bevond.

Uiteindelijk dook hij op, in zijn datsja 'Roes' buiten Moskou. Zijn persdienst reageerde met één woord op de geruchten over een ophanden zijnd aftreden: “Onzin.”

Jeltsin wilde zich rustig voorbereiden op het aanstaande staatsbezoek van de Bulgaarse president. Maar de sussende woorden van zijn persdienst konden niet verhelen dat er in Rusland een bijna openlijke machtsstrijd is losgebarsten om de Kremlintroon.

Het gonsde vanmorgen in Moskou van de geruchten dat de Kremlin-staf op dit moment onderhandelt over de voorwaarden voor Jeltsins 'troonsafstand'.

De Kommersant Daily schrijft dat de Doema eerst een wet moet aannemen die “de toekomstige ex-president” financiële en persoonlijke bescherming biedt en vrijwaart van justitiële vervolging. Een voorstel daartoe ligt al klaar.

Tegelijkertijd roeren alle presidentskandidaten zich hevig. Gouverneur en ex-generaal Aleksandr Lebed vloog gisteren in allerijl vanuit zijn Siberische regio Krasnojarsk naar Moskou.

“Rusland ligt in duigen”, gromde hij bij aankomst. De al even ambitieuze burgemeester van Moskou, Joeri Loezjkov, zei dat Rusland een “pragmatisch leider” nodig had om orde te scheppen. Hij bedoelt: iemand zoals ik.

De voorzitter van de Doema, de communist Gennady Selezjnov, riep Jeltsin op tot het vrijwillig afstaan van de macht. “Er moeten vervroegde presidentsverkiezingen komen”, zei hij. “Een andere uitweg uit de crisis is er niet.” De communisten ruiken een kans: hun leider Zjoeganov lijkt onder deze chaotische omstandigheden de populairste politicus.

Voorlopig is echter Viktor Tsjernomyrdin de machtigste man in Rusland: als waarnemend premier is hij door Jeltsin tevens aangewezen als opvolger op termijn. Ook is hij het boegbeeld van de staat-in-de-staat, Ruslands 385.000 werknemers tellende gasimperium Gazprom.

Te midden van de financiële crisis reisde hij gisteren naar de Krim voor topoverleg met de presidenten van de Oekraïne en Wit-Rusland.

De beelden van de drie lachende leiders - hun zes handen op elkaar - deden denken aan de met drank overgoten ontmoeting in 1991, waarop Jeltsin en de presidenten van de Oekraïne en Wit-Rusland besloten de Sovjet-Unie op te heffen, en zich op die manier te ontdoen van Gorbatsjov.

Tsjernomyrdin wilde na afloop niet zeggen wat er was besproken. Maar de Wit-Russische president Aleksandr Loekasjenko, die openlijk streeft naar het herstel van de Sovjet-Unie, zei dat het roer in Moskou radicaal om moet, en dat het niet uitmaakte wie dat doet: Tsjernomyrdin, Koetsjma (de Oekraïense president) of hijzelf.

Pagina 13: Crisis verhevigt politieke strijd

De dans om de Kremlinmacht maakte dramatische oproepen los: Anatoli Tsjoebais, de man die Rusland de afgelopen jaren richting een markteconomie heeft geleid, meent dat het land in de diepste crisis is sinds de val van de USSR in 1991, en dat het redden van de roebel belangrijker is dan het herkavelen van de politieke macht.

Het late nieuws van de zender NTV was voor een groot deel gewijd aan een oproep tot het volk. “Rusland staat op instorten”, sprak de commentator bij beelden van flats die werden opgeblazen. “Het land kan een tweede Tsjetsjenië worden.” NTV, dat in handen is van een van Ruslands machtige oligarchen, deed een dringend beroep op alle politieke leiders hun onderlinge gevecht te staken. “Houd in plaats daarvan het stuur recht!”

Liberale leiders vrezen het ergste als Jeltsin nu aftreedt. De ontslagen vice-premier Boris Nemtsov noemt dat scenario “een complete ramp”. Ook de leider van de hervormingsgezinde Jabloko-fractie in de Doema, Grigori Javlinski, omschrijft dat als “de gevaarlijkste wending die je op dit moment kunt voorstellen.” The Moscow Times schrijft: “Jeltsins aftreden lijkt vrijwel zeker te leiden tot hyperinflatie en een politiek die doet denken aan de doodsstrijd van de Weimar Republiek. Dat is het beste scenario. Het slechtse is de komst van een junta.”

Hulp van buitenaf, van het IMF of van Washington, is op korte termijn niet voor handen. “Er zijn geen sluipweggetjes die leiden naar het herstel van het marktvertrouwen; de bal ligt op de helft van de Russen”, zo zei een Witte Huis-woordvoerder. Het is onwaarschijnlijk dat de volgende tranche van de in juli overeengekomen IMF-lening (van in totaal 22,6 miljard dollar) zoals gepland begin september zal loskomen. Het bezoek van Clinton aan “president” Jeltsin, dat voor volgende week op de rol staat, staat ook op losse schroeven.

Het patroon dat zich begin deze week aftekende - waarbij Jeltsin aanblijft als een symbolisch staatshoofd, met ongeveer dezelfde bevoegdheden als koningin Beatrix - lijkt onder de gegeven omstandigheden nog de veiligste uitweg. Interim-premier Tsjernomyrdin en de Doema sturen daar op aan: zij werken samen aan een regeerakkoord waarin de rol van de president wordt gereduceerd tot een zuiver protocollaire.

Het ontvangen van de president van Bulgarije, of, zoals eerder deze week, die van Vietnam, past daar uitstekend in.