'Jeltsin heeft de macht overgedragen'

De ontslagen hervormers in de Russische regering hebben afscheid genomen van hun hardnekkigste tegenstanders, boze mijnwerkers. Het doek is gevallen: Jeltsin heeft volgens menigeen de macht overgedragen aan 'Mr. Gazprom', de eerste man van de oligarchie.

MOSKOU, 25 AUG. Met gebogen hoofden en een trui over de schouders liepen de ontslagen premier en de vice-premier naar het gietijzeren hek van het Moskouse Witte Huis. “Om uit te huilen”, zegt Jevgeni, een van de mijnwerkers die elke dag met zijn helm op de kasseien tikt om het aftreden van president Boris Jeltsin te eisen.

Sergej Kirijenko, 36 en nu al ex-premier, en zijn plaatsvervanger Boris Nemtsov (38), daalden af van de politieke Olympus met een fles wodka. Onder een natriumlamp, luttele uren nadat ze door een presidentiële oekaze op straat waren gezet, maakten ze zondagavond een praatje met de protesterende kompels. Vakbondsleider Tamara: “Wij zeiden dat we tien maanden geen loon hadden gehad.” Jevgeni: “Zij zeiden dat ze hadden geprobeerd daar iets aan te doen, maar dat het was mislukt.”

De rijzige vice-premier met zijn zwarte krullen, en de kleine premier, een amateurbokser, waren als jonge hervormers uit de Wolgastad Nizjni Novgorod naar Moskou gehaald om Rusland na zeven magere jaren rijp te maken voor economische groei. Ze hadden de strijd aangebonden met de verouderde Sovjet-structuren, het staatsgasbedrijf Gazprom voorop. Deze staat-in-de-staat (aantal werknemers 385.000) is zo verstrengeld met de macht, dat hij zich een belastingachterstand van miljarden roebels kan permitteren.

Om de stakende mijnwerkers hun rechtmatige loon te kunnen uitbetalen, hadden Nemtsov en Kirijenko in juli gedreigd met confiscatie van bezittingen van Gazprom als de fiscale schuld niet werd ingelost. Trillend van woede verscheen de president-directeur van Gazprom op de televisie - en Jeltsin moest eraan te pas komen om zijn hervormers terug te fluiten. Misschien hebben ze toen hun hand overspeeld, want zondagavond kregen zij niet alleen hun ontslag, Viktor Tsjernomyrdin, 'Mr. Gazprom', werd teruggehaald als premier.

“Het zoveelste politieke spelletje van Jeltsin”, zeggen Tamara en Jevgeni in hun kampement van plastic tentjes, met op het gazon een vers gedolven graf voor de president. “Kirijenko of Tsjernomyrdin, dat is lood om oud ijzer. Ze dansen allebei naar Jeltsins pijpen.”

Wat dat laatste betreft, lijken ze zich te vergissen. De krant Izvestija kopt vandaag: “Jeltsin draagt macht over”, bij een foto waarop hij Tsjernomyrdin omhelst. De Kommersant Daily roept de nieuwe premier alvast uit tot president-ad-interim. Jeltsin heeft hem aangewezen als kroonprins in het jaar 2000, wanneer Rusland een nieuwe president moet kiezen. Maar de vroegere Gazprom-topman heeft nu al de vrije hand om een nieuwe regering te vormen. Hij heeft een pact gesloten met de Doema en stuurt aan op een coalitieregering met nationalisten en communisten. Met het beleid van die coalitie mag Jeltsin zich niet bemoeien.

Probeert hij de president voortijdig uit te schakelen? De BBC-correspondent spreekt van een 'wanhopige deal' die Jeltsin, politiek verzwakt door de val van de roebel, heeft gesloten: de invloedrijke Tsjernomyrdin wordt troonopvolger-op-termijn, in ruil voor een rustige oude dag voor hemzelf in het Kremlin. The Moscow Times schrijft dat Jeltsin met de benoeming van Tsjernomyrdin mogelijk aan “zijn laatste acte” is begonnen. “De zieke, door paranoia achtervolgde Jeltsin lijkt op Soeharto”, zo staat er boven het hoofdcommentaar. Nu zijn Indonesië en Rusland al vaker met elkaar vergeleken. In kringen van het IMF en de groep van rijke industrielanden heet Rusland ook wel 'Indonesia with nukes' - om het gevaar aan te geven van een ineenstorting van de centrale macht.

Vergelijkbaar is vooral de economische orde, waarin een handvol tegen de macht aanschurkende financieel-industriele conglomeraten de dienst uitmaakt. Precies dat patroon zal met de terugkeer van Tsjernomyrdin versterkt worden. Het is een teken aan een de wand dat Sergej Kirijenko en Boris Nemtsov hebben bedankt voor een nieuwe rol in wat gekscherend 'de regering-Gazprom' wordt genoemd. Kirijenko heeft de post van vice-premier geweigerd; zijn mentor Nemtsov waarschuwt voor een terugkeer naar de macht van de oligarchie en het schimmige grootkapitaal.

Zondagavond zochten ze troost bij de wodkafles en de kamperende mijnwerkers. “We dronken en praatten als gelijken', vertelt de 42-jarige Jevgeni. “We voelden elkaar goed aan, als slachtoffers van Jeltsin. Net als wij zijn zij alles kwijt.”

Zijn mededogen maakt meteen duidelijk waarom Rusland geen Indonesië is: de protesterende mijnwerkers zijn een kudde makke schapen. Zeker, er hangen felle schotschriften in hun kampje: 'Kapitalisme is stront.' En: 'Jeltsin Misdadiger'. Maar de 500.000 Russische mijnwerkers, van wie sommigen al 17 maanden niet zijn uitbetaald, komen niet in opstand. “We hebben al een revolutie gehad aan het begin van de eeuw”, zegt vakbondsleider Tamara uit Siberië. Eind jaren tachtig hielpen de kompels Jeltsin aan de macht met massale stakingen om zulke essentialia als zeep, die de failliete USSR hun niet meer kon verschaffen. Tegenwoordig wordt het tekort aan middelen van bestaan gecompenseerd door handel te drijven of aardappels te verbouwen op miljoenen lapjes grond buiten de stad. Iedereen is te druk met overleven om te protesteren.

Jevgeni, afkomstig uit het noordelijke Vorkoeta, dat ooit door Stalin werd gesticht als kamp voor dwangarbeiders, verklaart de matheid uit het schier onuitputtelijke Russische geduld. Nog een ander cliché aanhalend voegt hij daaraan toe: “Maar als dat geduld eenmaal op raakt, begint de geschiedenis weer van voren af aan: dan krijgen we weer een bloedige revolutie zoals in 1917.”