VIKTOR TSJERNOMYRDIN; Trouwe apparatsjik

ROTTERDAM, 24 AUG. Hij was al afgeschreven. Maar honderdvijftig dagen nadat president Jeltsin hem na vijf jaar van zéér trouwe dienst onzacht en zonder een woord van dank of uitleg de laan uitstuurde is Viktor Tsjernomyrdin terug van weggeweest: op het pluche van het Kremlin. Viktor Tsjernomyrdin is alwéér een overlever gebleken. Rusland zit economisch aan de grond. De oude getrouwe mag de scherven lijmen.

Viktor Tsjernomyrdin, 60 inmiddels, heeft het uiterlijk van de apparatsjik en technocraat die hij het grootste deel van zijn leven was. Hij is kort, gedrongen, saai, kleurloos en zonder enig charisma, een a-politicus die mompelt als hij zijn mond open doet, technocratentaal hanteert en nooit iets origineels zegt - als hij al te verstaan is. Hij is ook solide, deskundig en buitensporig loyaal. Geen politicus, wel een goede directeur-generaal, een man die zijn zaakjes kent. Na zijn weinig elegante ontslag in maart van dit jaar maakte Tsjernomyrdin zijn kandidatuur voor de presidentsverkiezingen van 2000 bekend. Onder normale omstandigheden zou hij geen kans maken, want in de peilingen is hij nooit boven de vijf procent uitgekomen. Maar in Rusland zijn de omstandigheden niet normaal: Viktor Tsjernomyrdin gooit, de peilingen ten spijt, hoge ogen omdat hij een van de grote industriële baronnen van Rusland is en Gazprom beheerst, de Russische gas- en oliegigant, en via Gazprom niet alleen een fors deel van de energiesector maar ook, en dat is politiek belangrijker, talrijke uitgeverijen, kranten, tijdschriften en regionale televisiestations. Vanochtend maakte Jeltsin duidelijk dat hij Tsjernomyrdin ziet als zijn opvolger.

Viktor Tsjernomyrdin is de olie- en gasman van Rusland. Hij is afkomstig uit een dorpje in de zuidelijke Oeral en begon als arbeider alvorens een opleiding tot ingenieur te volgen en aan een carrière te beginnen die hem in 1982 in de regering bracht: hij werd onder Leonid Brezjnev onderminister voor de gasproduktie. In 1985 werd hij (onder Michail Gorbatsjov) minister. Toen het ministerie in 1989 werd afgeschaft en werd omgevormd tot het mammoetbedrijf Gazprom werd Tsjernomyrdin directeur-generaal. En dat bleef hij tot president Jeltsin hem midden 1992 vice-premier (belast met de energievoorziening) en in december 1992 premier maakte: een man die, zo meende Jeltsin, als apparatsjik beter zou liggen bij de oppositie in de Doema dan de hemelbestormende hervormer Jegor Gajdar.

Vijf jaar lang leidde Tsjernomyrdin - géén hemelbestormer - vervolgens het hervormingsproces. Hij làg beter bij de Doema, waarvan de communistisch-nationalistische meerderheid hem accepteerde als een regeringsleider wiens achtergrond als apparatsjik de verwachting wekte dat hij, anders dan Gajdar, radicale markthervormingen achterwege zou laten. Tot op zekere hoogte stelde Tsjernomyrdin die oppositie teleur: hij hervormde wèl. Hij volgde de adviezen van het IMF op, introduceerde krappe begrotingen en monetaire maatregelen ter beteugeling van de inflatie. Maar in een ander opzicht weigerde Tsjernomyrdin te hervormen: er kwam geen belastinghervorming, geen ontmanteling van verlieslijdende bedrijven en geen opdeling van mammoetbedrijven zoals 'zijn' eigen Gazprom. Die mammoetbedrijven - geleid door Tsjernomyrdins vrienden - konden aldus de staatsbegroting blijven plunderen en doorgaan met het chanteren en bestelen van de schatkist - een belangrijke oorzaak van de crisis van dit moment. Toen in 1997 de Russische economie voor het eerst wat groeide, vonden zijn aanhangers dat dat het resultaat was van zijn hervormingen en oordeelden zijn critici dat die groei er zijns ondanks was gekomen. Als hervormer is zijn record omstreden. Onder zijn leiding werden de rijken steenrijk, verpauperde het overgrote deel van de bevolking en kwam of bleef een groot deel van de economie in handen van mafiose groepen en dubieuze directeuren van monopoliebedrijven. Een van de redenen die in maart bij zijn ontslag werd aangevoerd was zijn onvermogen iets te doen aan de achterstallige betaling van lonen en pensioenen - een crisis die ook zijn opvolger niet heeft kunnen oplossen.

Een overlever is hij wel. 'De onzinkbare' wordt hij wel genoemd. In de vijf jaar van zijn premierschap wijzigde de grillige Jeltsin keer op keer de regering: ministers werden aangeprezen en ingehuurd, om binnen de kortste keren weer op de keien terecht te komen als ze niet voldeden of als Jeltsin weer eens een zondebok zocht. Maar Tsjernomyrdin bleef zitten, jaar na jaar, zelfs nadat Jeltsin begin vorig jaar de jonge hervormers Boris Nemtsov en Anatoli Tsjoebais in de regering opnam met de uitdrukkelijke taak het hervormingsproces te overzien. Tsjernomyrdin slikte alles, ook dat. Zelfs na zijn ontslag, zonder één woord van dank voor vijf jaar trouwe dienst, onthield Tsjernomyrdin zich van aanvallen op Jeltsin. “Trouw aan Jeltsin is zijn schild en zijn verzekering”, zei gisteren een waarnemer over de benoeming.