Jeltsin kiest voor routine van half-hervormen

Op het dieptepunt van de crisis heeft Boris Jeltsin zijn jonge hervormer ontslagen en de halfslachtige hervormer Tsjernomyrdin van stal gehaald - en hem en passant tot kroonprins gemaakt.

MOSKOU, 24 AUG. Jeltsins wegen zijn ondoorgrondelijk. Aan het begin van de decade verloste hij de Russen van het communistische juk door op een pantserwagen te klimmen. Nu, aan het eind ervan, lijkt hij zijn bekomst te hebben van het vrije-markt-denken.

Zonder een woord aan het faillissement van Rusland vuil te maken, sloeg hij vorige week de deur dicht naar de buitenlandse geldschieters. Gisteravond stuurde hij zonder commentaar oekaze 98-8-23-003 het land in: ontslag van de voltallige regering; terugkeer van de vroegere Sovjet-minister Viktor Tsjernomyrdin als premier.

Weet de president nog wel wat hij doet?

In augustus 1991, tijdens de couppoging tegen de laatste leider van de USSR, Michael Gorbatsjov, zwaaide hij in naam van de democratie met zijn vuist. Acht jaar later, tijdens een van de diepste crises die Rusland sindsdien meemaakt, neemt hij vijf weken vakantie. Terwijl zijn regering de hele zomer in gevecht is om de roebel overeind te houden, gooit hij zijn hengel uit in een meertje waarin tevoren extra vis is uitgezet.

Juist als de 36-jarige premier Kirijenko de strijd verliest en er maar een uitweg is (de Russische munt loslaten), verschijnt Jeltsin voor de camera's met de mededeling: “Er zal geen devaluatie komen. Dat is geen verzinsel, geen wens, nee, de situatie is onder controle.” Een etmaal later is hij terug in Moskou om het bankroet van zijn land onder ogen te zien: er is geen geld meer om de staatsschulden te betalen, de roebel te stutten, lonen uit te keren en tegelijk het Russische bankwezen te redden.

Op maandag, als de regering de munt laat vallen en een 90-daags moratorium afkondigt op de schuldverplichtingen, heeft Jeltsin zich alweer teruggetrokken in de bossen. De kranten koppen: “Devaluatie van de macht van de president”. Het team van Kirijenko probeert er het beste van te maken: het geeft tekst en uitleg aan het IMF, voert overleg met vijftig buitenlandse investeerders over schuldsanering en verschijnt vrijdag in de vijandige Doema. Met 245 tegen 32 stemmen dringt het parlement aan op het aftreden van Boris Nikolajevitsj Jeltsin. De communisten, die bloed ruiken, stellen een motie van wantrouwen op tegen de regering-Kirijenko “om een eind te maken aan zeven jaar van economische neergang”. Maar waar is de hoofdverantwoordelijke?

De president duikt op aan boord van een marineschip in de Barentsz-Zee, boven de poolcirkel. Hij inspecteert de lancering van raketten vanaf een kernonderzeeër, uitgevoerd door matrozen die in geen maanden soldij hebben gehad. Leve de supermacht Rusland. Opnieuw geen woord over de financiële crisis, de terugkeer van de inflatie en de onbereikbaarheid van spaartegoeden. De president blijkt stokdoof - letterlijk. Vragen van journalisten worden door zijn perssecretaris in zijn oor geschreeuwd, inclusief het gewenste antwoord. Maar de 67-jarige Kremlinleider is eigenwijs. “Gaat het over televisie?” zegt hij op een vraag over scheepvaart. Jeltsin antwoordt met kwinkslagen - als een oude man die niet wil laten blijken dat hij het gesprek niet meer volgt. Na afloop van het uitstapje beëindigt hij zijn vakantie. Zijn volgende zet - het wisselen van de regering - kan hem onmogelijk zijn ingefluisterd. Dat neemt niet weg dat er een patroon is te herkennen: met het terughalen van Viktor Tsjernomyrdin naar het Moskouse Witte Huis zet hij de rem op het omvormen van de Sovjet-economie.

Premier Tsjernomyrdin, het vroegere hoofd van Ruslands machtigste staatsbedrijf Gazprom, kreeg in maart van dit jaar zijn ontslag vanwege inertie: hij schoot niet op met de economische hervormingen. Tijdens zijn bewind was er nog altijd geen werkbare belastingwet. De rechten van aandeelhouders werden met voeten getreden en bedrijven als Gazprom een andere giganten maakten nog veel te veel de dienst uit.

Tegen de wil van de Doema in schoof Jeltsin zijn nieuwe kandidaat, de onervaren Sergej Kirijenko naar voren. Met instemming van het IMF probeerde hij Rusland transparanter en toegankelijker te maken voor buitenlandse investeerders. Maar het was al te laat. Het vertrouwen in de boedel die Tsjernomyrdin had nagelaten bleek onherstelbaar, ondanks de 45 miljard gulden noodhulp van het IMF.

Jeltsin, die 1998 had uitgeroepen tot het Jaar van de Economische Groei, heeft met zijn onberekenbare gedrag de slag om het investeerdersvertrouwen verloren. De stabiele roebel en de beheerste inflatie zijn opgeofferd. Binnen- en buitenlandse geldschieters kunnen hun Rusland-leningen in de boeken opnemen als verliespost. Het tsaristische Rusland liet de wereld nimmer ingeloste schulden na, mooie certificaten die nu nog een paar tientjes opbrengen op de toeristenmarkt. Ook de Sovjet-Unie liet onbetaalde rekeningen achter. Voor de derde keer deze eeuw is het Russische schatkistpapier, ditmaal uitgegeven onder het Kremlin-kapitalisme van Jeltsin, dramatisch in waarde gedaald.

Maar 'tsaar Boris' wil voorkomen dat zijn economische falen ook zijn politieke einde inluidt. De man van de deals achter de schermen, de ondoorzichtigheid en de verstrengeling van staatsmacht en oligarchie, kortom Viktor Tsjernomyrdin, is niet alleen terug als premier, hij is ook door Jeltsin aangewezen als kroonprins: “Hij is de man die de continuïteit van de macht in het jaar 2000 kan garanderen”, zo doorbrak Jeltsin vanmorgen het stilzwijgen. “Het lot van Rusland is in het geding.” Als de Russen met hem kunnen leven zullen ze economische stagnatie, inflatie en staatskapitalisme op de koop toe moeten nemen.