Zwelgen in liefde

Het lijkt zo'n voor de hand liggende vraag en daarom is het des te vreemder dat je hem nog nooit gesteld hebt. Niet bij het lezen en herlezen van het boek, niet bij de talloze verfilmingen die ervan zijn gemaakt en zelfs niet bij de televisieserie die mij in de jaren tachtig weken aan de buis gekluisterd hield en waarin Timothy Dalton, een bij nader inzien potsierlijke, Mr. Rochester neerzette.

Maar wie was eigenlijk de eerste Mrs. Rochester, de vrouw waardoor de huidige eigenaar van Thornfield Hall zo'n botte en verbitterde man is geworden en waardoor zijn liefde voor gouvernante Jane Eyre gedoemd lijkt te mislukken?

Misschien hoef je je die vraag ook wel niet te stellen. Charlotte Brontë's Jane Eyre is zo'n compleet verhaal dat het haast geen vragen toelaat, hoogstens of het nog wat langer zou kunnen zijn, om nog wat meer te zwelgen in liefde, waanzin, melodrama en spookachtige sferen.

Schrijfster Jean Rhys stelde zich wel vragen bij het lezen van Jane Eyre, en ze liet zich ongetwijfeld inspireren door de gothic atmosfeer van de films die erop zijn gebaseerd. Het leverde een boek op, Wide Sargasso Sea, en het boek weer een film (uit 1993) van de Australische regisseur John Duigan (Sirens).

We maken erin kennis met de levenslustige Creoolse Antoinette, erfgename van een grote plantage in het Caraïbische gebied, die verliefd wordt op de charmante en wat naïeve Edward Rochester, die terugschrikt voor de gevoelens van affectie en sensualiteit die deze hartstochtelijke jonge vrouw bij hem oproept. Voor Duigan was het een vrijbrief voor het draaien van exotische erotiek, die aan sommige Amerikaanse critici zelfs het predikaat 'soft-porno' ontlokte.

Vanavond is Wide Sargasso Sea op televisie te zien, ongeveer gelijktijdig met de meest recente Jane Eyre-film, een trouwe, ernstige adaptatie uit 1996 van de meestal wat flamboyantere opera-, literatuur- en toneelverfilmer Franco Zeffirelli. Wie heen en weer zapt tussen beide films en in Wide Sargasso Sea een prequel voor Jane Eyre hoopt te zien, raakt niet alleen snel teleurgesteld, maar ook verward.

Zoals Zeffirelli heel expliciet maakt, is Rochester niet die cynische man geworden omdat hij teleurgesteld is in de liefde of te zeer een stijve Brit om zijn gevoelens te kunnen uiten (de Rhys/Duigan-variant). Rochesters hartstocht is gedoofd omdat hij zich bedrogen voelt. Eerst door de familie van zijn eerste echtgenote, die zijn bruid tot aan de huwelijksdag voor hem verborgen hield en die hij trouwde om het landgoed van zijn familie financieel veilig te stellen, later door een Parijse danseres die hem met het vaderschap van haar onwettige dochtertje opscheepte. Alle seksuele verwikkelingen, voodoo-kunsten en liefdesdrankjes uit Wide Sargasso Sea verliezen aan betekenis als je op hetzelfde moment op een ander net Rochester - veel geloofwaardiger bovendien - hoort verklaren dat zijn 'vrouw' hem is opgedrongen en erfelijk is belast met gewelddadige krankzinnigheid. Een vergelijking tussen beide films valt dan ook onherroepelijk in het voordeel van Zeffirelli uit.

Dat komt natuurlijk ook omdat Karina Lombard wel erg knap en sexy is als Antoinette, en Charlotte Gainsbourg, ondanks dat benige gezicht en die enorme onderkaak, zoveel mooier is als de tragische en versmade Jane Eyre. Haar bleke, uitgestreken wangen zijn een nietsverhullende spiegel voor haar gepassioneerde en zondige zieleroerselen. Haar venijnig gefluisterde 'You fool' tegen haar echte spiegelbeeld als ze zich realiseert dat het waarschijnlijk toch niets kan worden met Mr. Rochester, herbergt zoveel meer woede en verdriet dan het wanhopige handenwringen en de duizend fronsen van Lombard.

Het lijkt zo'n voor de hand liggende vraag, maar de eigenlijk reden dat je hem niet wilt stellen is natuurlijk gewoon omdat Charlotte Brontë en vertolksters als Joan Fontaine (in 1944 met Orson Welles) en nu weer Charlotte Gainsbourg zo'n krachtige heldin hebben geschapen, dat je helemaal geen begrip wílt hebben voor welke eerste Mrs. Rochester dan ook.

Je wilt gewoon dat ze elkaar krijgen, die duistere Rochester en die vreemde, vreemde Jane.

Wide Sargasso Sea (John Duigan, 1993, Australië), RTL4, 23.15-1.00u.; Jane Eyre (Franco Zeffirelli, 1996, Frankrijk/Italië/GB). Ned.1, 23.39-1.27u.