Steun in volkenrecht voor VS

Kunnen de Verenigde Staten zich beroepen op het internationaal recht om hun acties in Afghanistan en Soedan te rechtvaardigen?

ROTTERDAM, 22 AUG. “De fundamentele regel in het internationaal recht, zoals vastgelegd in artikel 2 van het VN-handvest, luidt dat geweld niet is toegestaan”, zegt Professor C.Flinterman, hoogleraar internationaal recht aan de universiteit van Maastricht. Hij noemt twee uitzonderingen op dat principe. In de eerste plaats geweld dat is geautoriseerd door VN-veiligheidsraad, op basis van hoofdstuk zeven van het VN-handvest. De VS beroepen zich nu op de tweede uitzondering: artikel 51 van het VN-handvest biedt speelruimte voor individuele actie op grond van zelfverdediging.

Ook Nico Schrijver, hoogleraar volkenrecht aan de Vrije Universiteit van Amsterdam merkt zelfverdediging aan als belangrijkste rechtsgrond voor de Amerikaanse acties. Hij wijst er echter op dat er veel juridische haken en ogen aan artikel 51 zitten. “De actie werd uitgevoerd op het grondgebied van andere staten, wier nationaliteit de terroristen niet noodzakelijkerwijs hebben.”

Niet dat het volkenrecht helemaal geen handvat biedt voor terrorismebestrijding. Flinterman: “Volgens de algemene regels van het internationale recht is het gedogen dat vanaf je grondgebied terroristische acties worden uitgevoerd een onrechtmatige daad.”

Een belangrijker obstakel in de bestrijding van terrorisme is “de onderontwikkeldheid van het internationale instrumentarum”. Schrijver: “Er is geen internationale politiemacht of multinationale FBI en dus val je terug op staten. Er is maar één pregnant voorbeeld dat de Veiligheidsraad actief is opgetreden tegen terrorisme, in het geval van de Lockerbie. Niet militair, maar met economische maatregelen. En dat is verre van een successtory.”

Ook Flinterman onderstreept dat er geen consensus bestaat over het gebruik van geweld. “Heb je het recht klappen uit te delen om te voorkomen dat je ze zelf krijgt?” Indien er voldoende dreiging van een gewapende aanval bestaat, kan gebruik van geweld gerechtvaardigd zijn. Er moet dan wel aan twee voorwaarden zijn voldaan. Het land dat de aanval uitvoert heeft een rapportageverplichting, het moet verslag uitbrengen aan de Veiligheidsraad. Bovendien geldt het beginsel van de proportionaliteit, de schade die wordt aangericht moet zo veel mogelijk binnen de perken worden gehouden.

Volgens Flinterman hebben de Amerikanen aan beide voorwaarden voldaan. “Ze hebben naar ik heb begrepen met opzet het een tijdstip gekozen, waarop zo min mogelijk burgerslachtoffers zouden vallen.” Ook hebben de VS na de acties de Veiligheidsraad op de hoogte gesteld van de redenen daarvoor.

Volgens Flinterman kunnen de VS met succes een beroep doen op het recht op zelfverdediging. “Het zou voor de hand liggen als de VS in goed overleg met Soedan en Afghanistan zouden proberen het terrorisme aan te pakken. Maar het is niet te verwachten deze landen zouden meewerken.” In het internationale recht bestaat volgens hem het (ongeschreven) noodzakelijkheidsbeginsel: Indien je niet kunt vertrouwen op de medewerking van betrokken staten, mag je het leven en belang van je eigen burgers beschermen met een beroep op het beginsel van zelfverdediging. Bovendien, “Bin Laden heeft aangegeven door te willen gaan met acties. Hoe moet de wereldgemeenschap anders reageren?”