De volkse reus van Europa; Klaus Dreher portretteert Duitslands 'eeuwige' kanselier Helmut Kohl

De campagne voor de Duitse verkiezingen op 27 september gaat vandaag zijn 'hete fase' in. Na zestien jaar lijken de kiezers Kohl beu - maar niemand durft hem nu al af te schrijven. Journalist Klaus Dreher schreef een biografie van Kohl als aartspoliticus en archetypische Duitser. 'Niemand heeft zijn autoriteit. Maar het gaat nu enkel om machtsbehoud.'

Op een avond in een Rijnlands café, waarbij de witte wijn rijkelijk vloeide, probeerde Helmut Kohl zijn dompteurstalenten uit op minister Bernhard Vogel. 'Mach' de Aff' (Speel de aap), riep Kohl, die toen nog minister-president was van de Zuid-Duitse deelstaat Rijnland-Palts. Tot grote hilariteit van het gezelschap begon Vogel meteen op tafel te dansen. Nu is hij zelf minister-president in het Oost-Duitse Thüringen, een baan die hij aan Kohl te danken heeft.

Een andere keer kreeg Kohl de gehele fractie van de oppositionele SPD in Rijnland-Palts na een feest zover, dat ze als eenden achter elkaar over een streep waggelden die Kohl op de grond had getrokken om te bewijzen dat ze goed tegen de drank konden.

Ook al houdt hij er een eigenzinnige omgang met zijn medewerkers en vertrouwelingen op na, met zijn autoriteit en flair weet de rooms-katholieke Helmut Kohl velen aan zich te binden. Al zestien jaar regeert de 'eeuwige' kanselier in Bonn. Kohl is de machtige, volkse reus van Europa. Hij heeft Konrad Adenauer, de eerste naoorlogse bondskanselier, allang ingehaald en loert nu op Bismarck, die Duitsland in 1871 verenigde en negentien jaar regeerde.

In veel opzichten is Helmut Kohl (68) het archetype van de Duitser, die niets heerlijker vindt dan wandern in het bos of nippen aan een fijn glas Riesling uit zijn Heimat, de Palts. Nu maakt hij zich op voor de vijfde ronde. Nog één keer wil Kohl de overwinningsroes genieten. Het kàn de bittere smaak van de nederlaag worden, want de verkiezingen op 27 september beloven “de zwaarste” te zijn uit de naoorlogse geschiedenis van Duitsland, zegt Kohl zelf. Nooit had hij zo'n sterke tegenkandidaat bij de SPD als Gerhard Schröder, de lieveling van de media die al maandenlang de opiniepeilingen aanvoert. Nooit was de Duitse bevolking het gezicht van een kanselier zò beu.

Of bedriegt de schijn? Toonaangevende politieke commentatoren wagen het niet om de kanselier af te schrijven. Sommige opiniepeilers sluiten een herverkiezing van Kohl evenmin uit. Volgens de jongste enquête van het onderzoeksbureau Emnid is de populariteit van de SPD de laatste maanden gedaald tot 41 procent; die van Kohls CDU is opgeklommen naar 38 procent van de stemmen, mochten er vandaag verkiezingen worden gehouden. In de verkiezingscentrale van de SPD in Bonn - de Kampa - heeft de euforie plaatsgemaakt voor lichte nervositeit.

En de kanselier zelf? Helmut Kohl is vol vertrouwen dat het hem ook ditmaal lukt. Alleen wie enthousiast is over zichzelf, kan anderen inspireren, is zijn lijfspreuk. Vandaag vindt de aftrap plaats voor de 'hete fase' van de campagnes van SPD en CDU, de klassieke laatste vijf weken voor de verkiezingen. Maar Kohl heeft zijn zomervakantie al benut om badgasten aan de kust van de Noord- en Oostzee voor zich te winnen. Elke stem is er een, en de helft van de kiezers weet nog niet op wie ze zal stemmen.

Het verkiezingscircus draait op volle toeren. Van de zogenoemde Kanzlerdämmerung, het ruim een jaar geleden voorspelde einde van Kohl, is weinig te bespeuren. Als het aantal tuinkabouters in Duitsland enige indicatie is, dan is Kohl nu al de absolute winnaar. Met veertien verschillende kaboutertypen van kunststof, gips en keramiek, staat hij bovenaan de politieke kabouter-barometer, deelde het Kaboutermuseum onlangs mee. Van Gerhard Schröder bestaat er slechts één exemplaar.

Hoe heeft Kohl het klaargespeeld om zo lang aan de macht te blijven? “Hij heeft als geen ander een neus voor de wensen van het volk”, zegt de journalist Klaus Dreher (68) in zijn kantoor in het Pressehaus in Bonn. “Hij is een heel gewoon mens gebleven. Dat is zijn grote kracht.” Zodra Kohl kan, trekt hij het weekeinde naar zijn woning in Oggersheim bij Ludwigshafen om met zijn vrienden naar de sauna te gaan en in het café zijn lievelingsgerecht Saumagen te eten; een mengsel van groenten en vlees gewikkeld in het dunne vel van de maag. Kohl kent er nog altijd iedereen, de dominee, de boeren, de plaatselijke politici.

Jong en dynamisch

Jarenlang werkte Dreher voor de Frankfurter Allgemeine Zeitung; vanaf 1966 was hij politiek correspondent in Bonn voor de Süddeutsche Zeitung uit München. In de vloedgolf van biografieën, die over Helmut Kohl zijn verschenen, schreef hij veruit de interessantste en uitvoerigste: Helmut Kohl - Leben mit Macht. Daarin legt hij het systeem bloot waarop de macht van de kanselier berust. Dreher volgt Kohl al vanaf de jaren zestig toen deze in Rijnland-Palts politicus was. In 1963 leerde hij Kohl kennen; zijn vader was belastingambtenaar in Ludwigshafen, zijn moeder huisvrouw. Helmut zelf was toen nog volkomen onbekend.

Dreher, zelf een linksliberale journalist, was al gauw gefascineerd door Kohl. Op een dag belde Kohls persvoorlichter en vroeg of Dreher hem wilde ontmoeten. Dreher bracht een avond door met Kohl en schreef als eerste journalist van een grote krant een uitgebreid portret. “Kohl was jong en dynamisch; heel anders dan die grote, dikke man die we nu kennen. Hij was hard en agressief in het debat en hoorde typisch tot de opkomende nieuwe generatie hervormers bij de christen-democraten. In die jaren was hij druk bezig op te klimmen tot minister-president van Rijnland-Palts.”

Zodra Kohl gekozen werd, begon hij de achtergebleven Palts - dat nog “achter de maan lag” - te hervormen, weet Dreher. In het onderwijs bijvoorbeeld kreeg elke klas een eigen leraar. “Dat was in die tijd bijzonder vooruitstrevend in een regio waar drie tot vier klassen het met één leraar moesten doen.” Kohl liet ziekenhuizen bouwen en sportvelden aanleggen, hij hervormde het politieke bestuur. Dreher vond hem niet eens zo bijzonder, wel openhartig, geïnteresseerd. “Kohl sprak niet uitsluitend over politiek. Kunst interesseerde hem en hij zette zich in voor jonge kunstenaars.”

Kohl was toen al een Potenz, een machtig man met wie je rekening diende te houden, zegt Dreher. Zijn snelle opkomst wekte de nieuwsgierigheid van intellectuelen. De journalist en auteur Sebastian Haffner noemde Kohl - deels ironisch, deels waarderend - 'het wonderkind van de CDU'.

Intussen had de jonge Kohl op de dansvloer van restaurant Im Weinberg in Friesenheim - hij was een begaafd rock-'n-roller - de blonde Hannelore Renner leren kennen. Ze was de kleindochter van de uitvinder van de 'Panzerfaust', een gevaarlijk militair verdedigingswapen. Aan het eind van de oorlog was zij voor de Russen uit Saksen gevlucht.

Vanaf haar eerste ontmoeting met Helmut waren er tweeduizend liefdesbrieven nodig om Hannelore over de streep te trekken. Met Kohl deelt zij nog altijd de liefde voor het orgel. Speelt Kohl tijdens een geslaagd CDU-congres met veel plezier elektronische orgelliedjes voor zijn partijgenoten, thuis in Oggersheim zet Hannelore graag Duitse schlagers en de 'Bossa Nova' in.

“Kohl omgeeft zich niet alleen met ambtenaren of politici”, zegt Dreher, “maar ook met heel gewone mensen en met vrienden. Hij heeft een enorme behoefte uit het politieke ruimteschip in Bonn te stappen. Ook als hij op reis is gaat hij rechtstreeks op de mensen af en vraagt hij honderduit.” Juist daarom is het hem tot nog toe steeds gelukt verkiezingen te winnen, zegt Dreher. “Campagne voeren kan hij als de beste. Kohl is een echte verkiezingslocomotief, een gevaarlijke tegenstander.”

Slecht weer

Zodra Kohl het publiek toespreekt in de zin van: 'We moeten spaarzaam zijn...', 'Mijn vader zei altijd...' of 'Toen ik als kleine jongen na de oorlog terugkwam in Ludwigshafen...', krijgen de mensen tranen in de ogen. De dood van zijn oudere broer Walter, die als soldaat in de oorlog sneuvelde, heeft hem enorm aangegrepen, weet Dreher. Kohl was toen veertien jaar. Aan het eind van de oorlog moest hij in Ludwigshafen de kinderlijkjes uit het puin halen.

Kohl bereidt de bevolking voor op slecht weer en stiekem weet iedereen dat het met hem aan het roer toch niet zo erg zal worden. Hij heeft iets dat weinigen zichzelf toevertrouwen: hij straalt een onverwoestbaar optimisme uit. Hij zegt: kies mij, dan gaat het beter. Nu heeft hij het geraffineerd aangepast: we krijgen de werkloosheid niet van vandaag op morgen weg, maar als we het samen doen, lukt het. “Dat is precies wat kiezers willen horen.” Toch is de stemming in Duitsland somber geworden, zegt Dreher: het systeem is op. “Ze regeren eenvoudig te lang. Het gaat enkel nog om machtsbehoud.”

Kohls machtssysteem is gebaseerd op persoonlijke betrekkingen met een groot aantal mensen. De kanselier weet niet alleen wat de gewone man denkt, hij voelt ook nauwkeurig aan hoe de stemming in zijn eigen partij is. Kohl heeft een uitgebreid informatiestelsel - het woord spionagenetwerk gaat Dreher te ver - waardoor hij voortijdig van alles op de hoogte is. Aan programma's of toekomstplannen, waarvan de sociaal-democraten zo houden, heeft Kohl nooit veel waarde gehecht. Zijn devies was altijd: als je de juiste man op het goede moment op de juiste plaats zet, is dat voldoende om een goede politiek te bedrijven.

Al in de Palts begon Kohl zijn netwerk op te bouwen, dat hem later in Bonn aan de macht zou helpen. Zelfs Adenauer kon niet op zo'n netwerk terugvallen, zegt Dreher. Ambtelijke stukken leest hij vrijwel niet, in tegenstelling tot zijn voorganger SPD-kanselier Helmut Schmidt. Zodra Kohl een rapport van een van zijn medewerkers op de bondskanselarij krijgt, zet hij er de 'R' van ruggespraak op en haalt hij degene erbij die het gemaakt heeft. Hij hecht aan de persoonlijke uitleg.

Kohl is doorgaans 's morgens al voor zevenen op zijn kantoor in de bondskanselarij aan de Rijn. Hij trekt zijn vest aan, z'n sandalen en begint te telefoneren. In zijn ene hand heeft hij de zwart leren agenda met zilveren rand die hij elk jaar van chemiegigant BASF krijgt, in de andere de hoorn. “Het vele telefoneren heeft het voordeel dat alleen hij weet wat besproken wordt. Alleen hij is in het bezit van deze almachtige kennis.”

Veel informatie zoekt Kohl dicht bij huis. Hij hoort van zijn huisarts de problemen in de gezondheidszorg. Op zijn vakantie-adres aan de St. Wolfgangsee, waar hij al 27 jaar een trouwe gast is, leert hij van het Oostenrijkse model. En in de haven bij BASF in Ludwigshafen polst hij de conjunctuur: zijn er vele schepen beladen, gaat het goed met de economie; zijn ze half vol gaat het bergafwaarts. De kanselier zit er met deze manier van conjunctuuranalyse niet veel vaker naast dan menig economisch specialist.

Staat Kohl voor moeilijke keuzes zoals in 1989 bij de val van de Muur, dan vraagt hij de broers Fritz en Erich Ramstetter, twee geestelijken uit Ludwigshafen, om raad en maakt hij lange wandelingen door het Paltse bos. Met de Ramstetters besprak Kohl het zogenoemde tien-puntenplan voor de hereniging van Duitsland, een soort actieprogramma - dat Hannelore op haar draagbare tikmachine uittypte - waarmee hij wereldgeschiedenis schreef.

Kohl heeft nestwarmte nodig en harmonie, hij verlangt trouw van zijn medewerkers en absolute discretie. Kohl heeft een ouderwets patronagestelsel ontwikkeld: hij beloont en bestraft, maakt en breekt politieke carrières. Hij is de pater familias. Hij wil van iedereen alles weten, ook hoe het thuis gaat. 'Wie de vrouw kent, kent de man', pleegt hij te zeggen. Gaat hij met zijn medewerkers eten, bestelt hij 'spaghetti voor iedereen' of spiegeleieren en eet iedereen wat Kohl wil. Ook op internationaal terrein gaat Kohl zo te werk. Bij een NAVO-bespreking vorig jaar in Madrid nam hij de borden van de kelner over en begon ze zelf rond te delen. Tegen de staats- en regeringsleiders van de vijftien NAVO-staten zei hij: “Tast toe. Jullie zijn nog jonge mannen, jullie moeten eten.” Bill Clinton, de Amerikaanse president, vond het een bewijs van Kohls “meesterlijke staatsmanschap”.

Loyaliteit leidt ertoe dat sommige van zijn medewerkers, die uit de Palts met hem mee naar Bonn zijn gekomen, nog steeds met hem werken. Juliane Weber bijvoorbeeld, de secretaresse die zijn 'persoonlijke kantoor' leidt en hem als een leeuw tegen de buitenwereld beschermt. Juliane “is uit hetzelfde eenvoudige hout gesneden als de Chef”, schrijft Dreher. Ze deelt zijn voorliefde voor macramé-kunst en heeft dezelfde verzameltik als Kohl: haar bureau staat vol met allerlei miniatuurolifanten, de kanselier hamstert bronzen penningen en kasten vol mineralen. Juliane speelt de rol van levende 'dubbelganger', na al die jaren kent ze Kohls handelingen en bedoelingen uit haar hoofd. In de mannengemeenschap waarin Kohl zich beweegt, is Juliane de enige vrouw die wordt geduld, omdat ze zijn gewoonten heeft overgenomen en een levenslustige vrouw uit de Palts is.

Kanseliersdemocratie

Dreher noemt het 'systeem-Kohl' een kanseliersdemocratie. “Het is een systeem dat aan één persoon is gebonden. Sinds Adenauer hebben we dat niet meer gehad. Alle andere kanseliers hadden een meer coöperatieve stijl, ook Willy Brandt.” Deze vorm van politiek zal met het vertrek van Kohl verdwijnen. “Niemand heeft zijn autoriteit. Niemand heeft de enorme integratiekracht van de 'Dikke'. Dat moet Schröder hem eens nadoen! In zijn eigen SPD lukt het al niet iedereen op één lijn te krijgen.”

Een typisch voorbeeld van Kohls autoriteit is de besliste manier waarop hij een aanval op zijn positie in de partij wist af te wentelen. De enige 'coup' die in al die zestien jaar tegen Kohl is opgezet, wist hij listig de kop in te drukken. Het tekent de man ook, dat hij de vier rebellen politiek niet volledig uitschakelde. Rita Süssmuth werd parlementsvoorzitter, Kurt Biedenkopf minister-president van Saksen en Heiner Geissler is vice-fractievoorzitter van de partij. Lothar Späth werd premier van Baden-Württemberg en is deze week zelfs benoemd als economisch adviseur in Kohls verkiezingsteam.

Dreher: “Na deze mislukte poging Kohl uit de weg te ruimen, is de CDU opgehouden als zelfstandig instituut te bestaan. Ja, dat meen ik serieus. Er is geen CDU meer. De partij is een kiesvereniging voor de kanselier geworden, een jubelvereniging. De debatten die Geissler en Biedenkopf aansneden, de zakelijke discussies bestaan niet meer. Sinds de couppoging wist iedereen, dat Kohl machtiger is dan de partij, dat het zinloos is iets tegen hem te beginnen. Dus hebben ze zich onderworpen.”

Vorig jaar staken de zogenoemde 'Jonge Wilden' nog de kop op, het jonge talent in de Bondsdag en de fractieleiders en partijvoorzitters uit de Länder. Ze waagden het openlijk kritiek te leveren op Kohl, wegens de trage hervormingen en de matige belastingverlaging. Ook hun protest werd de kop ingedrukt. Daarna werd het stil. “Eén misstap en ze kunnen hun carrière vergeten”, zegt Dreher. “In de partij wacht iedereen op de dag dat Kohl weg is.”

Maar het gunstigste tijdstip om de staf over te dragen aan een opvolger, heeft hij niet benut, meent Dreher. “1991 was een mooi moment. Hij had de verkiezingen glansrijk gewonnen en had het land herenigd. Hij heeft toen wel overwogen op te stappen. Maar op Wolfgang Schäuble, de huidige fractievoorzitter die hij als opvolger ziet, was net een aanslag gepleegd. Schäuble kwam in een rolstoel terecht en wist toen nog niet of hij het wel aankon. Dat is nu anders. Kohl heeft het erbij laten zitten en is zijn baan weer leuk gaan vinden.”

Was hij toen teruggetreden, was hem roem en eer ten deel gevallen, meent zijn biograaf. De hereniging had zich geweldloos en zonder bloedvergieten voltrokken. En het was Kohl gelukt het wantrouwen bij de buurlanden tegen dat grote Duitsland weg te nemen en met de euro de Europese integratie door te zetten. “Dat zijn enorme verdiensten.”

Ook heeft Kohl voor een lange periode van stabiliteit en continuïteit in Duitsland zelf gezorgd. Dreher herinnert aan de politiek roerige jaren zeventig. “Kohl bedreef in Duitsland politiek met een rustige hand. In een land dat altijd wel door iets wordt bedreigd, is dat een verworvenheid”, vindt hij. “Maar de stabiliteit werkt ons nu op de zenuwen. Er komt te weinig tot stand. De laatste jaren van het tijdperk-Kohl zijn geen groen blad meer.” Het kabinet regeert moeizaam en is nauwelijks in staat nog hervormingen door te voeren.

Ander gezicht

Toch waagt Dreher het niet het einde van het tijdperk-Kohl al aan te kondigen. Op dit moment heeft de conservatief-liberale coalitie in ieder geval een kans, ook al valt er veel op het beleid af te dingen. “Maar wat stelt Schröder er tegenover, vragen veel kiezers zich af. Schröder zelf wordt algemeen geaccepteerd, kan goed praten en straalt vertrouwen uit dat hij zowel met ondernemers als vakbonden kan opschieten. Iedereen ziet echter ook de partij en SPD-voorzitter Lafontaine achter hem staan. De meerderheid van de Duitsers voelt wel voor Schröder, maar ze willen dat hij als een CDU'er regeert”, grijnst Dreher.

De kiezers willen een ander gezicht, maar geen grote veranderingen. Het zullen daarom eerder de zwakten van de SPD zijn, die Kohl nog eens kunnen helpen. Zelf hoopt Dreher op een nieuwe regering, die een andere manier heeft om met het volk om te gaan. “Er heeft geen politiek debat meer plaats, terwijl er grote behoefte is aan een regering die eens uitlegt waarom bepaalde besluiten genomen moeten worden. Dat doet Kohl niet meer. Hij regeert Duitsland net als zijn partij en zegt: Liebe Leute, zo doen we het. Schluss. Dat is een groot verschil met de stijl van de vroegere kanselier Helmut Schmidt, die tijdens de grote Bondsdagdebatten over terrorisme voortdurend uitlegde waarom de staat handelde zoals ze deed.”

Uit een recent onderzoek van de Vrije Universiteit in Berlijn, blijkt dat eenderde van de bevolking weinig vertrouwen meer heeft in het democratische systeem. Geen wonder, meent Dreher. Ze zijn wel politiek geïnteresseerd, maar hebben de indruk dat ze in het politieke steekspel zelf geen enkele rol spelen. “Het rijk van Kohl gaat onmiskenbaar ten einde. Een politieke wisseling van de macht is op komst. Ik twijfel er alleen aan of dat nu gebeurt. Kohl heeft de ambitie zelf het tijdstip van zijn vertrek te bepalen. Daarom heeft hij zich opnieuw kandidaat gesteld. Hij wil de eerste naoorlogse kanselier zijn, die zelf zegt wanneer hij opstapt.”

Klaus Dreher: Helmut Kohl. Leben mit Macht. Deutsche Verlagsanstalt, 674 blz., ƒ 66,70.