Scalperen van de president is nog niet aan de orde

Paula Jones was er snel bij. Onmiddellijk na de presidentiële schuldbekentenis bracht zij hààr zaak tegen Clinton weer onder de aandacht van het Amerikaanse publiek. Tenslotte is het allemaal in Arkansas begonnen, de staat waar Clinton gouverneur was. De vermeende betrokkenheid van de Clintons bij omstreden (grond)speculaties annex frauduleuze verkrijging van door de federale overheid gegarandeerd krediet, bekend als het Whitewater-complex, was lang geleden aanleiding voor een onderzoek door een onafhankelijke aanklager.

De zaak-Lewinsky komt rechtstreeks voort uit de klacht van Jones tegen Clinton wegens ongewenste intimiteit van gouverneur Clinton tegenover employee Jones. Clintons bekentenis deze week van “ongepast” handelen, niet de eerste overigens, was precies waar Jones op uit was toen zij eerder dit jaar de getuigenis van de president voor de rechter afdwong. Doordat Monica Lewinsky en Clinton beide een seksuele relatie ontkenden, kwam Jones toen met lege handen te staan. Maar aanklager Starr greep de ontkenning aan om eerst Lewinsky en vervolgens de president in het nauw te drijven. Het volgende bedrijf in deze persoonlijke en politieke tragedie kan nu beginnen.

Starr heeft herhaaldelijk ontkend dat hij een moralistische kruistocht zou zijn begonnen wegens seksueel wangedrag van de president. Hoewel zijn methodiek hem lijkt tegen te spreken, gezien zijn verregaande belangstelling voor de onsmakelijke details bijvoorbeeld, klinkt dit geloofwaardig. Het gaat hem, zegt hij, om het neerhalen van de muur waarachter de Clintons gewoon zijn hun verdachte gedragingen en praktijken te verbergen. Of het nu gaat om de verdenking van fraude (Whitewater), machtsmisbruik (Travelgate), achterhouden van bewijzen (Filegate), meineed en belemmering van de rechtsgang (Lewinsky), kwesties die hij grondig heeft onderzocht, Starr ziet in het handelen van de Clintons een patroon van misleiding, intimidatie en obstructie. Dat patroon wil hij zichtbaar maken waarna het Congres, zijn indirecte opdrachtgever, zijn conclusies maar moet trekken.

Wie daarin een kruistocht wil zien, mag dat van Starr. Een bevlekte jurk is voor hem niet meer dan in aanleg bruikbaar bewijs om aan te tonen dat zijn verdachte onder ede (de getuigenis in de Jones-zaak) onwaarheid heeft gesproken. Zoals al eens is opgemerkt: gewoonlijk zoekt de justitie een dader bij een misdaad, de onafhankelijke aanklager zoekt een misdaad bij een verdachte. Dat kan Starr niet worden aangerekend. Het ligt in de aard van zijn opdracht. Wat overblijft is het verwijt van zijn hardnekkigheid en partijdigheid. Maar de uitbreiding van Starrs onderzoek tot de Lewinsky-zaak is volgens de wettelijke regels tot stand gekomen. Wat het verwijt van partijdigheid betreft heeft de man inderdaad de schijn tegen. Clinton zelf probeerde in zijn laatste tv-optreden het publiek te overtuigen dat achter Starrs onderzoek een complot schuil gaat om hem persoonlijk en politiek onderuit te halen. Een beschuldiging die op zichzelf weer een onafhankelijk onderzoek zou kunnen rechtvaardigen.

Opvallend is dat tot op dit moment het Congres het niet op de presidentiële scalp heeft voorzien. De Speaker in het Huis van Afgevaardigden, Newt Gingrich, zei na de verklaring van de president dat moet worden afgewacht wat het verslag van de openbare aanklager oplevert. Over de getuigenissen voor de grand jury is het nodige uitgelekt. Maar over de conclusies van Starr kan slechts worden gespeculeerd. Wel heeft Clintons onverholen kritiek op Starr - overigens zonder diens naam te noemen - kwaad bloed gezet bij de Republikeinse meerderheid, maar dat is op zichzelf onvoldoende om een afzettingsprocedure (impeachment) tegen de president te beginnen. De Republikeinse meerderheid in beide huizen van het Congres heeft, zo wordt aangenomen, onder de gegeven omstandigheden geen belang bij een vervanging van Clinton door vice-president Gore die dan over twee jaar als zittend president zijn positie voldoende zou hebben kunnen versterken om het Witte Huis voor de Democraten te behouden en het Congres terug te veroveren. Aanblijven van een aangeslagen Clinton zou de Republikeinen straks van pas kunnen komen.

De Amerikaanse grondwet laat geen tussentijdse aflossing van de wacht op politieke gronden toe. De president wordt in feite rechtstreeks door het volk gekozen en wordt geacht de volle vier jaar van zijn termijn uit te dienen. Ook als de volksvertegenwoordiging in handen is van de tegenpartij, zoals nu het geval is, is de continuïteit van de regering gewaarborgd. Slechts wanneer de president onbekwaam is geworden zijn ambt uit te oefenen of wanneer hem ernstige misdaden in de orde van landverraad worden verweten, kan het Congres ingrijpen en hem afzetten. Eenvoudig gesteld functioneert het Huis van Afgevaardigden in een dergelijk geval als aanklager, de Senaat als hoogste rechter. Dat hier niet van onafhankelijke rechtspraak in de gebruikelijk zin sprake is, spreekt voor zichzelf. Maar het Congres gaat in het uiterste geval dan ook niet verder dan afzetting. Zonodig komt na de afzetting de gewone rechter aan bod. Het hoge politieke gehalte van het onderzoek tegen Clinton en van zijn verweer daartegen vloeit regelrecht voort uit het Amerikaanse staatkundige en politieke stelsel. Het komt allemaal neer op de vraag of eventueel ten laste gelegde vergrijpen zwaar genoeg zijn om politieke machtsmiddelen als impeachment in te zetten. Daarover bestaat in de Amerikaanse publieke opinie nu geen begin van consensus, en dat is een belangrijk gegeven voor het Congres. Hoe vreemd dat in een gerechtelijk onderzoek naar in wezen strafbare schuld ook overkomt, de stelselmatig gehouden opiniepeilingen zijn een belangrijk wapen, zowel in handen van de president als van zijn belagers. Zij zouden namelijk een graadmeter zijn van wat “We the people”, de eerste èn de laatste politieke instantie in Amerika, over de zaak denkt. Zo kan de publieke verklaring van Clinton na afloop van zijn getuigenis voor de grand jury beslissend zijn voor het verdere verloop van dit koningsdrama. Het gaat om de reactie die zij op langere termijn bij het publiek losmaakt. De opstelling van Hillary Clinton is eveneens van invloed.

In de Watergate-zaak tegen Nixon hebben diens partijgenoten uiteindelijk het hoofd gebogen. Toen bandopnamen van de gesprekken tussen de president en zijn handlangers eenmaal bekend waren geworden, sloeg de schaal door. Nixons geregistreerde vulgariteiten gaven de doorslag. Clinton heeft nu zijn zwijgen verbroken. Zijn woorden worden gewogen. Dat is het belangrijkste.