'Niemand wil Québec per se bij Canada houden'

Drie jaar na een referendum in Québec over afscheiding van Canada, dat op het laatste moment door de separatisten werd verloren, heeft het Canadese Hooggerechtshof bepaald dat de deelstaat zich niet eenzijdig onafhankelijk mag verklaren.

MONTREAL, 21 AUG. De Canadese regering heeft gekregen wat zij wilde. Bijna drie jaar nadat premier Jean Chrétien lijdzaam moest toezien hoe zijn land op een haar na uiteenviel bij een referendum over afscheiding in Québec, heeft het Canadese Hooggerechtshof op Chrétiens initiatief bepaald dat de deelstaat, waar 80 procent van de bevolking Franstalig is, zich niet op eigen houtje onafhankelijk mag verklaren. Zelfs als een meerderheid van de Québécois het land wil verlaten, is daarvoor overeenstemming nodig met Engelstalig Canada, zo oordeelde het Hof gisteren.

De regerende Parti Québécois (PQ), voorstander van afscheiding, zag gisteren een principe bevestigd dat zij altijd hoog in het vaandel heeft gedragen: als een duidelijke meerderheid van de Québécois zich bij een volgend referendum uitspreekt voor onafhankelijkheid, kan Engelstalig Canada niet om die wens heen. Volgens Bernard Landry, minister van Financiën van Québec, heeft het Hof “de legitimiteit erkend van de soevereiniteitsoptie. De rest van Canada moet, volgens hun eigen Hooggerechtshof, met ons onderhandelen. Dat is goed nieuws voor ons.”

De raadpleging van het Hooggerechtshof vloeide voort uit de angstige dagen in Canada rond het referendum van 1995. Toen stemde 49,4 procent van de Québécois voor onafhankelijkheid. De regering in Ottawa was nauwelijks voorbereid op het bijna-uiteenvallen van het land. Later bleek dat de toenmalig premier Jacques Parizeau van de PQ een gedetailleerd plan had klaarliggen om direct na een overwinning onafhankelijkheid uit te roepen en pas daarna te gaan onderhandelen met de rest van Canada, onder meer over opdeling van de staatsschuld en defensiematerieel.

Dat scenario is nu afgesloten. “Eenzijdige afscheiding is illegaal,” zei Stéphane Dion, de Canadese minister voor Nationale Eenheid, gisteren. Anne McLellan, de Canadese minister van Justitie, ontkende dat de onderhandelingsplicht voor de federalisten een tegenslag was. “We hebben altijd gezegd dat we de Québécois niet tegen hun uitdrukkelijke wens binnen Canada willen houden,” zei ze.

Voor het kabinet-Chrétien was het verzoek aan het Hooggerechtshof om zich over Québec uit te spreken een gok. Geschrokken van de flinterdunne overwinning in 1995, besloot Ottawa grotere duidelijkheid na te streven over de consequenties van een toekomstige uitslag vóór onafhankelijkheid. De rechtszaak werd het speerpunt van Chrétiens beleid van de 'harde aanpak' van separatisten, waarbij de Québécois niet met liefdesbetuigingen, maar met strenge waarschuwingen binnen de Canadese federatie worden geprobeerd te houden.

In Québec stuitte de rechtszaak dan ook op verzet. De regering van premier Lucien Bouchard weigerde eraan deel te nemen. Bouchard verklaarde dat het lot van de Québécois een politieke aangelegenheid is waarover alleen zijzelf kunnen beslissen. Het Hof benoemde een separatistische advocaat om, in februari van dit jaar, de zaak van de PQ te bepleiten. Bouchard wilde gisteren nog geen commentaar geven op de uitspraak.

In zijn plaats zei Jacques Brassard, minister in Québec voor relaties met Ottawa, dat het oordeel alleen voor het federale kamp verrassingen had opgeleverd. “Wij hebben altijd duidelijk gemaakt dat als er een meerderheid voor onafhankelijkheid zou zijn, we in onderhandelingen zouden treden met de rest van Canada,” aldus Brassard. Hij wilde niet uitsluiten dat daar een eenzijdige verklaring van onafhankelijkheid aan vooraf zou gaan.

De uitspraak van het Hooggerechtshof zal de inzet worden van de verkiezingen in Québec, dit najaar of volgend voorjaar. De PQ, die na de verkiezingen opnieuw een referendum wil uitschrijven, leek tot nu toe zeker van herverkiezing, totdat de populaire federalist Jean Charest eerder dit jaar de leiding op zich nam van de pro-Canadese oppositie in Québec. Bouchard en Charest gaan nu gelijk op in de opiniepeilingen.

Charest, die tegen een nieuw referendum is, zei gisteren dat de uitspraak niets verandert aan zijn voorspelling dat Canada na een overwinning van de separatisten in een “zwart gat” zal belanden. “We gaan dan een gebied binnen van grote onzekerheid en moeilijkheden.”