Eeuwenoud verband verbroken

Een groot aantal steden en dorpen, in het bijzonder in Brabant, Limburg, Zeeland em Drenthe, heeft de laatste jaren met een herindeling te maken gehad met vaak pijnlijke gevolgen.

DE WOLDEN, 21 AUG. Kom 's weer. Met deze wat bruuske aansporing op een bord aan de rand van het Drentse Zuidwolde weten de bezoekers wat hun te doen staat. Het Drentse recreatiedorp Zuidwolde is met bijna 10.000 inwoners de belangrijkste kern in de nieuwe gemeente De Wolden, die in de loop van 1997 na een discussie in de Tweede Kamer tot stand kwam. Recreanten kunnen er grafheuvels bekijken en het in de IJstijd gevormde gletsjerdal bewonderen en zij kunnen er logeren in een plaggenhut.

Vier jaar discussiëren en actievoeren is aan deze gemeentelijke herindeling voorafgegaan, waarbij de bevolking om te beginnen aangaf “die hele herindeling” maar niks te vinden. En als het dan toch moest, dan zeker niet zoals de provincie Drenthe het zich in 1993 had gedacht.

De inwoners van Zuidwolde en die van de drie andere kernen, Ruinen, Ruinerwold en De Wijk, kwamen massaal in verzet tegen de eerste versie van het plan. Toen ging het nog om een samenvoeging met Meppel en Hoogeveen, de twee steden van zuid-west Drenthe. Ondanks de succesvolle afloop van die tegenactie is de verbijstering en boosheid onder de bevolking over het optreden van provinciale en landelijke politici een jaar nadat het wetsontwerp werd aangenomen, nog steeds voelbaar.

G.W. baron de Vos van Steenwijk, de Nederlandse ambassadeur in Moskou, vertolkt vanuit zijn ambassade deze gevoelens. “Sovjet-methoden zoals je die eerder hier kunt verwachten. De mensen zeiden 'nee', en toch is de zaak doorgedrukt.” Volgend jaar zit zijn dienst er op en keert hij voorgoed terug op Voorwijk, het landgoed van de familie in De Wijk. Wat dit dorp met zijn rijke havezathes is overkomen, snijdt de ambassadeur door de ziel. “Een eeuwenoude eenheid is uit elkaar gerukt.” Zo werd het sfeervolle landgoed Dickninge, uit begin 1800, voor een deel aan Meppel toegewezen. De Vos van Steenwijk: “Ongehoord, maar dat is nog niet alles. Ik moet straks twintig of dertig kilometer rijden om mijn rijbewijs te laten verlengen. Ik dacht dat de trend juist was om het bestuur dichter bij de burger te brengen. Daarom heeft Amsterdam toch stadsdeelraden gekregen?”

De Wolden (23.200 inwoners) behoort qua oppervlakte tot de vier grootste gemeenten van Nederland, maar het totale aantal vierkante meters is wat kleiner dan vóór de herindeling. Dat betekent voor de komende jaren minder inkomsten. Geen prettig vooruitzicht, want de gemeente kampt inmiddels met een begrotingstekort. “Voor de korte termijn hebben we dat kunnen reduceren tot 1,7 miljoen gulden, maar voor de langere termijn verwachten we dat het zal stijgen naar vijf miljoen per jaar”, zegt burgemeester Sj. Venema, vanaf het eerste uur behoedzaam voorstander van de plattelandsgemeente. Volgende maand begint de raad van De Wolden met een discussie over de noodzakelijke bezuinigingen en daarbij zal ook de omvang van het ambtelijk apparaat ter discussie staan.

Eén van de 'harde' afspraken bij de herindeling is geweest dat die geen enkele ambtenaar zijn baan zou kosten. “We zullen nu ook de personeelskosten moeten beoordelen”, zegt Venema. De burgemeester acht het evenwel ondenkbaar dat het plan voor een nieuw gemeentehuis in Zuidwolde (kosten circa 25 miljoen) op de lange baan wordt geschoven. “Alles moet onder één dak, die centrale huisvesting hebben we echt nodig, anders ontstaat er een onwerkbare situatie.”

Er is niet één oorzaak van het tekort aan te wijzen, maar de gang van zaken vlak voor de herindeling in 1997 is ongetwijfeld van invloed geweest. Toen besloten de gemeenteraden van de afzonderlijke oude kernen de budgetten volledig op te souperen. De Wolden ontving als bijzondere erfenis vier brandweerkazernes, waarvan die in Ruinerwold zelfs spiksplinternieuw is. Het eerste herindelingsplan van Gedeputeerde Staten gold voor de hele provincie Drenthe. Het aantal gemeenten moest terug van 34 naar elf. Vanaf dat eerste begin lijken de Drentse bestuurders niet goed te weten wat er met de vier kernen in het zuidwesten moet gebeuren. Drie van de vier kernen maar bij elkaar laten en Zuidwolde aan Hoogeveen plakken? Nee, zegt een adviesgroep van GS. Zowel Meppel als Hoogeveen heeft meer ruimte nodig: voeg de rijke plaatsen Ruinen en De Wijk bij Meppel, en dan kan Zuidwolde wel bij Hoogeveen. Uit de streek komen meer dan duizend bezwaren binnen en het dagelijks bestuur besluit die te honoreren. Er is ruimte voor een gemeente De Wolden. Maar in 1996 haalt een kleine meerderheid van Provinciale Staten hier weer een streep door. De bevolking was zwaar teleurgesteld. “Een weeffout”, zei M. Herweijer, hoogleraar bestuurskunde aan de universiteit van Groningen, over de ontstane situatie. Hij voorspelde dat de problemen voor Hoogeveen en Meppel alleen maar groter zouden worden als het besluit van Provinciale Staten om de kernen bij Meppel en Hoogeveen te voegen, werd uitgevoerd. De Tweede Kamer herstelde in het voorjaar van 1997 deze fout en de plattelandsgemeente kwam er.

Onderwijzer en GPV-politicus Tj. van den Berg bewoont in het gehucht Berghuizen een boerderij die hij op historisch verantwoorde wijze heeft verbouwd. Aan de stevige keukentafel mijmert hij: “Waar komt dat ineens vandaan, dat zou je willen weten. Is het één persoon die het bedenkt, wie sturen zo'n proces?” Van den Berg leidde enkele jaren lang het Politiek Platform Zuidwest-Drenthe. Hoewel hij de noodzaak van samenwerking wel kon inzien (“een gemeente van 4.000 inwoners kan zich geen eigen jurist of milieudeskundige veroorloven”), heeft de gezagsgetrouwe Van den Berg zich flink geërgerd aan de houding van veel landelijke en provinciale politici. “Deze plaatsen hebben 200 jaar hun eigen bestuur gehad. Nu moest het in één keer anders, zo werkt dat toch niet?” De juiste aanpak was geweest om van onderop te beginnen met de vraag wat er eigenlijk niet goed gaat. “Je moet kijken waar al langer samenwerking is, dat soort dingen”, aldus Van den Berg. De provinciale bestuurders hebben de fout gemaakt, vindt hij, door alleen maar te kijken naar het aantal inwoners. “Dat moest in de buurt van de 25.000 liggen, daar was men alleen maar mee bezig.”

De veelgehoorde klacht in De Wolden is dat het bestuur verder van de burgers is komen te staan. Van den Berg: “Dat treft dan vooral de mensen op het minimum, die alles lopend of op de fiets moeten doen. We hebben hier geen openbaar vervoer en dus moeten ze elke keer tientallen kilometers fietsen als er wat is”, zegt Van den Berg.

“Daar gaan we iets aan doen”, zegt de burgemeester. “Via de verenigingen voor plaatselijk belang en met behulp van contactambtenaren in de kernen gaan we lijnen naar de burgers verkorten”, aldus Venema.

Komend najaar zal de discussie in De Wolden vooral gaan over de vraag of er, gelet op het forse begrotingstekort, inderdaad een nieuw gemeentehuis nodig is, zoals de burgemeester wil.

“Dat kan nog wel even wachten, een buurtbus is harder nodig”, meent Van den Berg.