Een beetje weg uit Leningrad; Fotoboek over de dichter Joseph Brodsky

Het grote raadsel van Joseph Brodsky is waarom hij, zelfs toen het weer kon, nooit meer terugging naar zijn geliefde Leningrad. Het fotoboek 'Joseph Brodsky Leningrad' van Mikhail Lemkhin verdiept dat mysterie.

Mikhail Lemkhin: Joseph Brodsky Leningrad. Voorwoord door Czeslaw Milosz, nawoord door Susan Sontag. Uitg. Farrar, Straus and Giroux, 208 blz. Prijs $ 35

Wat ligt er meer voor de hand dan over Joseph Brodsky een fotoboek te maken? Zijn vader was beroepsfotograaf en is als zodanig door de dichter geëerd in diens bekendste essay, dat eindigt met het beeld van Brodsky senior, bezig 'met het schieten van zijn plaatjes'. Brodsky junior was er de zoon niet naar om zijn vader klakkeloos te imiteren. Zijn eigen fotografische neigingen, die sterk waren getuige de drift waarmee hij tips gaf aan amateurs in zijn omgeving en het werk van professionals bekritiseerde, leefde hij uit in zijn poëzie. Zijn gedichten - en ook zijn essays - zijn opvallend visueel. Een typisch Brodsky-werk laat zich beschrijven als een serie opnamen. Het gewenste beeld vanuit een effectieve gezichtshoek, de optimale scherpte en klik! Meteen daarop een nieuw beeld, klik! en nog één en nog één. Elke criticus die een zinnige verhandeling over Brodsky's literaire techniek zou willen schrijven doet er goed aan zich vooraf te verdiepen in de finesses van camerawerk en montage. En zich te realiseren dat fotografie en taal voor Brodsky natuurlijkerwijs in elkaars verlengde lagen. Een van de stukken uit zijn laatste essaybundel is een inleidende tekst bij een fototentoonstelling over dichters. Een andere prozacompositie, naar mijn smaak zijn meest geïnspireerde, schreef hij in zijn voorlaatste levensjaar als bijdrage aan Alexander Libermans fotoboek over het Romeinse Capitool.

Het idee van een fotoboek over Joseph Brodsky zelf is in minstens één opzicht problematisch. Hij was zeker niet onfotogeniek maar wel een moeilijk te vangen 'object'. Tegenover een lens verstijfde hij gewoonlijk, zoals de meeste Russen, in een stereotype pose. Bovendien, een lyrische dichter, Rus of niet, is nu eenmaal een specialist in zelfstilering en een volgzaam model voor portrettisten kan hij per definitie niet zijn. De meeste Brodsky-portretten bieden dan ook eerder imago's dan glimpen van zijn eigenheid. En de foto's die vrienden en fans van hem hebben gemaakt zijn doorgaans niet meer dan kiekjes, lukraak stilgezette realiteit. Terwijl het kenmerkende aan Brodsky juist beweging was. Een expressief voorkomen waarbij je nooit wist hoe hij de volgende tel zou kijken.

Het eerste dat opvalt aan het Brodsky-album van Mikhail Lemkhin is de hoeveelheid geslaagde portretten. De meeste zijn close-ups, daterend uit Brodsky's laatste levensperiode. De enige uitzonderingen, drie Leningradse opnamen uit de jaren zestig, sluiten daar qua karakter bij aan. Brodsky's gezicht in actie. Een gezicht dat praat, dat zich concentreert alvorens te gaan praten, dat tussen het praten door een blik werpt naar zijn omgeving, dat lacht. Lemkhin, die bij kenners al een zekere faam heeft als portrettist van Oosteuropese en westerse intellectuelen, laat een model zelden recht naar zijn camera kijken. Het fort van zijn foto's is dat het invoelende waarnemingen zijn, geen confrontaties. Door af te wachten en intuïtief te begrijpen wanneer 'doen' en 'zijn' bij een model samenvallen, weet hij net zozeer diens onverwisselbare uiterlijk te fixeren als wel de ervaring van diens onverwisselbare aanwezigheid. In het geval van Brodsky is het resultaat bijzonder overtuigend. Je krijgt door Lemkhin niet de illusie opgedrongen van een tête-à-tête met de overledene via optisch bedrog, maar maakt mee hoe de dichter zichzelf was tegenover mensen die buiten het beeld blijven. Naar mijn indruk is de suggestie sterk genoeg om ook te gelden voor wie de mate van gelijkenis tussen de foto's en het origineel niet kan verifiëren vanuit eigen herinneringen. Lemkhins opnamen hebben een autonome kracht, die ze verwant maakt aan poëzie.

Souvenirs

Neem zijn Brodsky-portretten waar je de dichter achter een microfoon ziet, een tekst in zijn hand. Van Brodsky's legendarische voordrachten uit eigen werk zijn tapes bewaard, zelfs video's. Dooie souvenirs aan een voorbij totaal van klank, mimiek, gebaren op het podium en verbouwereerd enthousiasme in de zaal. De fotograaf heeft dit gegeven benaderd zoals een dichter, door weglating en transpositie. En wat gebeurt er? In stilte turend naar het gezicht in zwart-wit hóór je Brodsky. Zo reëel en van zo dichtbij als alleen hij zichzelf gehoord kan hebben. Want anders dan zijn publiek van destijds vermoed je, dank zij je doofheid, wat de spieren in dit vereeuwigde gezicht bewoog om geluid te produceren.

Joseph Brodsky Leningrad. Blijkens zijn titel heeft de fotograaf het onderwerp Brodsky willen koppelen aan dat van Brodsky's geboortestad. De reden is voor een deel ongetwijfeld persoonlijk. Ook Lemkhin (woonachtig in San Francisco) is in Leningrad geboren, negen jaar later dan de dichter, en is als dertiger (in 1983, elf jaar na Brodsky) van daaruit geëmigreerd naar Amerika. Een parallel die je kunt merken aan de gevoelssfeer van het hele album, maar die de fotograaf niet nodig had om zijn opzet te rechtvaardigen. Leningrad als hét decor voor een presentatie van deze dichter - welke ingewijde zou het oneens zijn met die keuze? De eerste helft van Brodsky's oeuvre is ontstaan en voor een belangrijk deel gesitueerd in Leningrad. En wat de dichter als balling in het Westen betreft, ook waar zijn verzen en essays niet expliciet gaan over zijn geboortestad is het gemis ervan verwoord onder de oppervlakte. Brodsky's favoriete latere zelfbeeld is dat van een toerist zonder vaderland, zonder naam, dolend over het plaveisel van een willekeurige niet-Russische stad. Maar of dit nu Londen is, Venetië of Istanboel, de indrukken die hem in zijn malaise raken zijn vrijwel systematisch te herleiden tot een bepaalde straat of een interieur ergens in Leningrad. In het algemeen zou je het steeds overheersender klik-klik-klik van Brodsky's metaforen tijdens zijn westerse periode kunnen duiden als een nagestreefd substituut voor de visuele werkelijkheid waaruit hij in 1972 door Brezjnev was verjaagd.

Lemhkins Leningrad-foto's zijn op zichzelf niet het origineelste aspect van zijn album. Anna Achmatova noemde St. Petersburg 'de Europese stad met de hoofdprijs voor schoonheid'. Terecht, wanneer je mooi gelijkstelt aan fotogeniek. Wat Lemkhins opnamen onderscheidt van vergelijkbaar werk van veel andere fotografen met smaak, is zijn aandacht voor onmooie plekken en voor passanten. Zelfs een stad met een schoonheidsprijs blijft voor hem allereerst een leefomgeving. Hij toont de bewoners in hun dagelijks decor, apart of in groepen, maar zonder gedachten te provoceren als 'Kijk eens hoe blij ze zijn' (de vroegere boodschap van Sovjetfotografen) of 'Wat een armoe' (de doorsneeboodschap bij ons toen en nu). Niet dat Lemkhins Petersburgers suggestiviteit zouden missen. Ze zijn door hem geladen met een raadsel, fundamenteler dan ideologieën en boeiender dan stedeschoon; 'Waarom is hij/zij op deze plek zo zichtbaar thuís?'

Passanten

Via het arrangement van zijn boek heeft Lemkhin de Amerikaan Brodsky uit de jaren tachtig en negentig stilletjes ingevoegd tussen de zojuist genoemde passanten. Ingevoegd met de rol van een stad- en tijdgenoot die tegelijk toeschouwer is vanuit een verre wereld. Het basiseffect van het album is de totaalaanblik van twee opengeslagen pagina's. Links een stuk Leningrad. Rechts Brodsky in actie; zijn gezicht dat praat, kijkt, declameert, nadenkt. Links-rechts als was het fotografische zwartwit dat van een leestekst. Vanzelf ga je zoeken naar verbanden. Reageert het portret op het stadstafereel? En zo ja, met wat voor emoties, uitspraken of gedachten? Het antwoord moet je zelf geven. Of beter, mag je geven als je daar behoefte aan hebt. Commentaar in de vorm van onderschriften laat Lemkhin wijselijk achterwege - de schaarse informatie die hij bij een aantal foto's wezenlijk achtte staat achterin zijn boek. En gelukkig is ook het commentaar van de ene foto op de andere nooit nadrukkelijk. Meer een veronderstelling met een vraagteken erbij dan een opgelegd idee.

Voor de literaire kenner is Joseph Brodsky Leningrad een intrigerend puzzelboek. Hij zal vermoeden dat die en die opname aansluit bij dat en dat Brodsky-gedicht. En sommige locaties, zoals het hoofdkwartier van de Leningradse KGB of de stadsgevangenis met de omineuze naam 'De Kruisen', zal hij herkennen als knelpunten in het lot van de anticonformistische dichter. De beeldrijmen waarvan Lemkhins album wemelt hebben hetzelfde ondwingende karakter als de eindrijmen in Brodsky's verzen. In plaats van een gelijkheid te bezegelen spelen ze met verbanden die half kloppen, half niet.

Onder de 'rijmen' die mij persoonlijk in Lemkhins boek zijn opgevallen noem ik het bladzijdenpaar waar Brodsky (ditmaal links), voordragend uit zijn bundel Het einde van een prachtig tijdperk is gecombineerd met de poort van de Joodse Begraafplaats, de plek waar de urnen rusten van zijn in de vroege jaren tachtig gestorven ouders. De aanblik van de kapotte houten ingangsdeur die dichtzit, verzekerd met een zware ketting, doet denken aan een van de verzen die Brodsky beroemd hebben gemaakt. Dit weinig vertaalde gedicht, geschreven op zijn achttiende en later door hemzelf verworpen als onrijp, begint met de regels:

Joodse begraafplaats van Leningrad buiten de stadskern. Een scheefgezakte omheining van dunne vermolmde planken. Achter de scheve omheining liggen, de een dicht naast de ander juristen, handelaars, musici, revolutionairen.

Het eindigt zo:

En rust hebben zij gevonden. De rust van materie in ontbinding.

Zonder nog niets te weten. Zonder wat ook te vergeten. Achter de scheve omheining van dunne vermolmde planken vier kilometer van de tramremise.

Beïnvloed door deze associatie herken je in het bijgaande portret datgene wat het onderscheidt van de andere. Brodsky's rabbijnse allure die sommige toehoorders bij zijn declamaties met een schok signaleerden, heeft Lemkhin hier subliem vastgelegd. Ander voorbeeld: Lemkhins Leningradse schoolkinderen in de sneeuw. Ze zijn relatief vaak te zien in zijn album. Zo vaak dat je wel op het idee moet komen van het vers uit de cyclus Rededeel (1975-1976) waar Brodsky heeft beschreven hoe hij eens, wakker wordend in zijn slaapkamer in Michigan, terugdacht aan zijn schooltijd:

De donkerblauwe ochtend in het ijsbloemen-raam doet me denken aan een straat met brandende lantaarns een bevroren pad, kruispunten, sneeuw opgestoven in hopen gedrang bij kapstokken ergens in een hoek van Oost-Europa.

Geen zin in opstaan. Had ik toen ook al niet.

En de geïnteresseerde die zo'n citaat niet kan plaatsen en maar weinig weet van Brodsky als persoon? Ik ben ervan overtuigd dat Joseph Brodsky Leningrad de in zichzelf besloten werking heeft van alle authentieke poëzie, of deze nu is uitgedrukt in taal of in een ander medium. Kennis van de achtergronden en verstandelijk begrip kunnen poëzie verrijken, maar om de boodschap te verstaan heb je ze niet nodig (vrij naar T.S. Eliot).

Weigering

In de afdeling 'Notes' achterin het album noemt Lemkhin zijn werk niet alleen een 'photo-poem' maar ook een 'photo-narrative', een 'novel'. Ga je zoeken naar de verhaallijn dan ontdek je verschillende mogelijkheden. Eén uitgangspunt hebben ze denk ik gemeen, het grote Brodsky-raadsel dat Susan Sontag in haar nawoord aldus formuleert: 'Perhaps no decision he made in the later part of his life was as startling (to many), as emblematic of who he was, as his refusal, after the dismantling of the Soviet empire and in the face of countless worshipful solicitations, to go back even for the shortest visit.' (Misschien was geen enkele beslissing die hij nam in het laatste deel van zijn leven zo verbazingwekkend, zo tekenend voor wie hij was als zijn weigering, na de afbraak van het Sovjet-imperium en in het gezicht van talloze vleiende uitnodigingen, om terug te gaan, zelfs voor het kortste bezoek.)

De roman Joseph Brodsky Leningrad verdiept het mysterie van Brodsky's hardnekkig wegblijven uit de stad van zijn leven. Je kunt het boek lezen als een speculatie over wat er gebeurd zou zijn, als... Of over de imaginaire taferelen die Brodsky voor zich zag terwijl hij bijvoorbeeld doceerde in New York, een wandeling maakte door Rome of vrienden vermaakte in een Amsterdamse hotellounge. Je kunt het accent ook anders leggen en Lemkhins werk interpreteren als een relaas over de stad. Een 'Petersburgse geschiedenis' in navolging van Poesjkin, Gogol, Dostojevski, waar opnieuw een imago door de straten waart - het plaatselijk geweten, de collectieve stem?

Zelf begrijp ik deze roman bij voorkeur als spelend na januari 1996. Tijdens een verblijf in Petersburg werd ik dat jaar gefrappeerd door een verandering waarvan ik me de eerste ochtend bewust werd door een mal zinnetje dat me op straat inviel: 'Joseph (of eigenlijk op zijn Russisch Iosif) is weer thuis.' De voorafgaande keren sinds 1972 waren mijn Leningradbezoeken grotendeels gekleurd geweest door zijn evident ontbreken. De plaatselijke Brodsky-vrienden aan wie ik dit verschil in 1996 wilde uitleggen, begrepen mij meteen. Zolang Iosif in het Westen woonde was hij overduidelijk niet hier geweest. Maar nu ontbrak hij immers overal. Als levend mens op aarde. Maar bij hen, in de stad waar hij het grootste deel van zijn bestaan had doorgebracht, ontbrak hij net iets minder dan elders. Toen ik dus onlangs op pagina zesenvijftig van Joseph Brodsky Leningrad... Maar nee, maakt u, bladerend in dit aanbevelenswaardige boek, liever uw eigen verhaal.

    • Kees Verheul