Het interculturele vluggertje

HET ACADEMISCH WERELDJE. Maakt de Universiteit van Amsterdam (UvA) een blunder van formaat? Wetenschappers maken zich zorgen om de UvA-studenten die les krijgen van dr. David Pinto met zijn zogenaamde interculturele communicatie. In zijn kielzog richten enkele honderden adviesbureaus zich op de trendy markt van interculturele blabla.

Experts van zulke adviesbureaus geven workshops over hoe te communiceren met 'dé allochtonen'. Veel van zulke peperdure experts hebben hun concept van David Pinto gekopieerd. Het Pinto-model versimpelt de werkelijkheid door cultuurverschillen te benadrukken. Allochtonen zijn marsmannetjes die grondig bestudeerd moeten worden, alvorens met hen gecommuniceerd kan worden.

Dr. David Pinto is bekend als goeroe en grondlegger van interculturele communicatie. Integere wetenschappers vragen zich vertwijfeld af hoe zo'n man zijn doctorstitel heeft weten te behalen. Erger nog: aan de Universiteit van Amsterdam dreigt hij bijzonder hoogleraar interculturele communicatie te worden. Als zijn benoeming doorgaat, staat de reputatie van deze respectabele universiteit op het spel.

Pinto is de Emile Ratelband op de interculturele blabla-markt. Tsjakka! Ren over de hete kolen van cultuurverschillen en uw problemen verdwijnen. Volgens Pinto zit de wereld simpel in elkaar. Zij is verdeeld in de bekende 'ik'- en 'wij' -cultuur. Om origineel te lijken noemt Pinto het de G- en F-cultuur. Loopt het niet lekker in uw bedrijf? Dat komt door de botsing der culturen. Oplossing: leer de waarden en normen van dé Turken, dé Marokkanen en dé Surinamers kennen - en vice versa. Met onderling respect en begrip komt het dik in orde.

Het slaat nog aan ook: massaal stormt het bedrijfsleven af op het interculturele vluggertje. Om al workshoppend te leren dat de - mogelijk aanwezige - vooroordelen kloppen: dé Marokkanen en dé Turken komen te laat van hun vakantie terug. Een vermaning helpt niet. Mediterrane culturen zijn namelijk gewend aan een harde aanpak. Wanneer een Russische of islamitische schoonmaakster met een blauw oog op het werk verschijnt, moet liever niet worden doorgevraagd: zulke vrouwen vinden het doodnormaal dat echtgenoten hen slaan. Kritische vragen over of de tweede generatie wellicht niet eerder Nederlands dan allochtoon is, worden luchtig weggewuifd: het gaat om Molukkers, Ghanezen, Turken en Marokkanen. Interculturele communicatie in haar amateuristische vorm is niets anders dan het bevorderen van discriminatie.

De trend begon in het welzijnswerk en bij overheidsinstellingen: daar moest en moet de bedrijfscultuur om. Het klimaat dient allochtoon-vriendelijk te worden. Wat dat begrip inhoudt, zal vrijwel geen enkele ambtenaar kunnen uitleggen, maar het klinkt mooi genoeg om tonnen subsidies te schenken. Bedenkelijker wordt het nu de laatste jaren ook steeds meer commerciële bedrijven gebruik maken van de interculturele industrie. Wegens de krapte op de arbeidsmarkt? Dan komen immers zelfs Marokkaanse randgroepjongeren in zicht. Of is het in opmars omdat allochtonen getalsmatig een interessante doelgroep zijn?

Zulke verklaringen lijken voor de hand te liggen, maar de oorzaken gaan dieper. De Pinto-mode maskeert dat het Nederlandse bedrijfsleven en de organisaties in crisis verkeren. Besturen is er nauwelijks meer bij. Nederland gaat gebukt onder een nauwelijks functionerend middenkader en slecht management. Dat laatste wordt weliswaar beweerd in werkgeverskringen, maar het is te goedkoop. Veel managers deugen wel degelijk, maar hun taak is eenvoudig niet meer te doen: organisaties en bedrijven vallen nauwelijks meer te managen - vooral omdat tegengestelde processen gelijktijdig aan de gang zijn. Aan de ene kant, ter illustratie, dienen organisaties gestuurd te worden. Anderzijds is er een proces gaande van individualisering. Of: er moet geflexibiliseerd worden, maar tegelijkertijd moeten werknemers aan het bedrijf worden gebonden. Managers en directeuren ontdekken dat ze, als gevolg van die paradoxen, steeds minder greep krijgen op hun organisatie of bedrijf. En om dat te maskeren worden nieuwe begrippen van stal gehaald. Diversiteitsmanagement. Interculturele communicatie. Multicultureel management. Dubbel-perspectiefbenadering. Laten we de crisis maar wijten aan zogenaamde cultuurverschillen.

De opvolgers van goeroe Pinto isoleren het begrip cultuur - terwijl cultuur niet los kan worden gezien van bijvoorbeeld de politieke en sociaal-economische context. Cultuur is slechts één aspect in een complexe en nauwelijks te bevatten wereld - waarin ingewikkelde verhoudingen liggen tussen macht, opleidingsniveau, etniciteit of gender.

Maar in Nederland wordt gedegen wetenschappelijke kennis niet gebruikt. Het bedrijfsleven, de overheids- en welzijnsinstellingen zijn stuk voor stuk in de ban van scoren. Snel-snel-snel. Vandaar dat commerciële kringen kiezen voor de versimpelde werkelijkheid van mensen als David Pinto. Peperdure experts leveren goedkope recepten: de problemen in uw bedrijfscultuur liggen aan slechte communicatie tussen autochtonen en allochtonen. In de commerciële interculturele communicatie worden allochtonen gebruikt als bliksemafleiders. Opnieuw dreigen allochtonen de zondebok te worden.

Wordt Pinto werkelijk bijzonder hoogleraar? “Het benoemen van een hoogleraar ligt gevoelig bij de Universiteit van Amsterdam”, laat Pinto weten. “Kunt u het nog even geheim houden? Als u over een paar weken belt, krijgt u de primeur.”