Wapeninspecteur Ooms over de jongste crisis met Irak; 'Iraakse leiders zijn boeven, tuig van de richel'

Koos Ooms, de wapenspecialist die Nederland vertegenwoordigt in UNSCOM (de Speciale Commissie van de VN voor de Ontwapening van Irak), was erbij toen de Iraakse leiders hun samenwerking opzegden met de wapeninspecteurs van UNSCOM.

AMSTERDAM, 18 AUG. “We kwamen zondag 2 augustus om een uur of drie 's middags in Irak aan. In juni had Butler met de Irakezen afgesproken dat een aantal dingen in augustus klaar moest zijn. En op een aantal gebieden was er inderdaad vooruitgang geboekt. Er stond, wat de raketten betreft, nog wat open van de conventionele koppen. Dat klopte niet helemaal. En ook de raketbrandstof klopte nog niet zo. Maar dat waren allemaal dingen die te behappen waren.”

“Wat de chemische wapens betreft, we hadden pas 155 mm-granaten gevonden met mosterdgas die ze vergeten hadden op te geven of aan te melden. Ze werden bij toeval ergens ontdekt en bleken nog zeer goed mosterdgas te bevatten, veel beter dan die mosterdgas-granaten die we vernietigd hadden. Het enige wat nog overbleef op het gebied van de chemische wapens was het VX-zenuwgas. Dat zat in raketten, die in 1991 eenzijdig door de Irakezen vernietigd werden en waarvan zij zeiden dat het conventionele dingen waren. Daar vonden wij die sporen VX. Dat klopte van geen kant omdat de Irakezen beweerden: 'Wij hebben nooit VX gemaakt en het nooit in wapens gestopt'.”

“Normalerwijs neem je ergens een monster van, en dat deel je in drieën. Maar hier gaat het om veegmonsters. Met een wattenstaafje veeg je de binnenkant van een kapot geslagen raketkop, die daar al acht jaar in de zon ligt. Daar zie je niks van. Je kunt niet een tweede keer op dezelfde plek vegen. Ieder land krijgt dus een andere veeg. Die kan hetzelfde spul bevatten - en dat hoop je ook - maar dat hoeft niet zo te zijn. Helaas hebben de Fransen en de Zwitsers gemeend dat vakantie in augustus belangrijker is dan die analyses. Die zijn er dus nog niet.”

“Wat de biologische wapens betreft, hebben we gewoon gezegd: 'Daar komen we niet uit'. Daarover is in juli wéér een tweeweekse vergadering geweest van deskundigen. En die hebben onomwonden gemeld: 'Wij willen niet meer komen, tenzij Irak nieuwe informatie geeft'. Dat zijn geen UNSCOM-deskundigen, maar experts uit de hele wereld.”

“Er was nóg een probleem. Een van onze hoofdinspecteurs, Gabrielle Kraatz, had in juli een document in handen gekregen bij de luchtmachtstaf. Nee, we vertellen niet hoe ze daaraan is gekomen. Ze heeft met dat document vier uur lang in haar handen gestaan. De Irakezen zeiden: 'Geef terug, daar hebben jullie niets mee te maken'. Dat konden ze natuurlijk niet zeggen. Want wij bepalen wat voor ons van belang is en niet de Irakezen. Maar zij zeiden dat wij het niet mochten hebben. Het had niets met ons werk te maken, want het ging over de oorlog tussen Iran en Irak. En daar had de Veiligheidsraadresolutie geen enkele zeggenschap over. Ze konden het niet uit haar handen losscheuren. Gabrielle is een klein vrouwtje van zo'n 40 jaar, maar héél pittig, overste bij de Bundeswehr.”

“In dat document stond welke raketkoppen en wapens met chemische en biologische stoffen gevuld waren. Precies wat we nodig hadden als we de boeken wilden sluiten. Wij wilden aantonen: 'Zoveel hebben ze gemaakt, zoveel vernietigd, zoveel gebruikt - ze hebben niks meer.' Wat gebeurde er? Dat document werd verzegeld door UNSCOM en Irak, en naar de National Monitoring Centre gebracht - dat is de Nationale Autoriteit van de Irakezen voor ontwapeningszaken. We konden niet anders. Je kunt moeilijk die kerels neerslaan en dan met dat document de deur uitgaan. Nee, ze was niet in d'r eentje. We zijn nooit alleen. Er waren in ieder geval mensen bij die meteen konden vertalen. Het is altijd een inspectieteam. En nu wilden we vragen om dat document te krijgen.”

“Maandagochtend werden we ontvangen. Door een hele rij ministers in oorlogstenue, dat wil zeggen in hun Ba'ath-pak, en allemaal generaals in uniform. Toen hebben we dat verhaal gehouden: dat er positieve dingen waren, dat er nog een aantal dingen moesten worden opgelost, dat we graag dat document in handen zouden krijgen, dat we nog een paar andere documenten ook graag zouden willen hebben, en de vraag aan de Irakezen: 'Willen jullie over VX praten? Of willen jullie wachten op de Fransen en de Zwitsers? Maar dan kan het niet meer in het oktober-rapport'.”

Daarop zei Tariq Aziz dat het allemaal wel mooi en aardig was, maar dat er verschrikkelijke dingen waren gebeurd. Hij gaf het woord aan Amir Rashid, de minister van Oliezaken. En die begon me toch even een tirade, met name tegen Nikita Smidovitsj. Hij begon te zggen: 'Nikita Samidovitsj is the greatest expert of UNSCOM ...'. Dat schreef iedereen op, want daar waren we het allemaal mee eens. Hij vervolgde; '... in cheating' en weet ik al niet wat. Die heeft me daar toch even over zich heen moeten krijgen dat hij de grootste boef van de wereld was, dat hij het allemaal veroorzaakt had, dat het allemaal vertraagd was, dat het helemaal fout was gelopen en dat er geen moer van deugde.''

“Het werd een geweldige tirade. We hielden ons alleen met onbenullige kwesties bezig om zo de dossiers niet af te hoeven sluiten. Toen moest Amir Sa'adi - zijn officiële titel is Speciale Adviseur van de President - hetzelfde zeggen over de biologische wapens. Ze probeerden voortdurend onderscheid te maken. Wij - de drie leden van de commissie, een Noorse wetenschapper, een Chinese diplomaat van de missie in New York en ikzelf - werden aangesproken als de drie gentlemen. Die probeerden ze van de rest te scheiden.”

“Grappig was dat ze al onze boeven bij name kenden, zoals Nikita Smidovitsj en Scott Ritter. Maar Gabrielle Kraatz kenden ze nog niet zo goed, omdat zij het nieuwe hoofd is van de groep voor biologische oorlogvoering. Dus sprak Tariq Aziz maar steeds over 'that woman' die alles fout had gedaan. Waarop wij later tegen haar zeiden: 'Jij hoort nu in dezelfde categorie als Monica Lewinsky'. Alles wat we deden was fout: de manier waarop we hen benaderden, dat we niet alles geloofden wat er gezegd werd enzovoort.”

“Tariq Aziz is altijd de gelikte diplomaat. Die zal zelf nooit schelden; dat laat hij aan anderen over. Ik neem aan dat die scheldpartij ook niet in de video van onze besprekingen is opgenomen die zij aan de VN hebben gestuurd. De vergadering duurde van tien tot ongeveer één uur. De ene tirade na de andere. Die mensen waren er allemaal bij en werden persoonlijk aangesproken. Tegen één uur werd er gezegd dat het tijd was om te lunchen. Om zeven uur 's avonds zouden we weer bij elkaar komen.”

Wij lunchten apart; er is geen enkel sociaal contact. We ontmoetten ze alleen maar tegenover ons, hoewel wij allemaal heel netjes een handje kregen. We hebben geen enkele maaltijd van de Irakezen geaccepteerd. We hebben zelfs ons eigen water meegenomen. Die verhalen van Ekeus (de vroegere voorzitter van UNSCOM, red.) dat hij met thallium-vergiftiging werd bedreigd, zitten ons nog steeds dwars. We hebben alleen 's ochtends tijdens de besprekingen een glaasje thee gehad.''

“In ons eigen VN-gebouw hebben we een plan opgesteld, met gesprekspunten voor Butler. In de eerste plaats moest hij die aanvallen afwijzen en gewoon een concreet voorstel doen. Wat Tariq Aziz had gezegd, ging alleen over onbelangrijke dingen. Butler heeft meteen gesteld dat Irak geen enkele zeggenschap heeft over wat belangrijk en onbelangrijk is. Dat maken wij uit.”

“In de avondvergadering zei Butler dat hij buitengewoon verontrust was over de persoonlijke aanvallen die geen pas gaven, en dat hij voor 100 procent achter deze mensen stond. Hij gaf een opsomming van wat zij hadden beloofd en niet waren nagekomen. En hij reageerde op Tariq Aziz, die gevraagd had waarom wij de fabriek Al-Haqqam hadden vernietigd, terwijl UNSCOM stelde dat het Iraakse biologische wapenprogramma niet verifieerbaar was. Butler herinnerde eraan dat Irak tot 1995 had ontkend ook maar enig programma voor biologische wapens te hebben. Wij weten dat ze wel degelijk die wapens hebben, omdat wij bepaalde documenten in handen hebben gekregen. En Tariq Aziz heeft een keer verklaard dat hij dat zelf ook wel wist, maar opdracht had gegeven om het geheim te houden. Het zijn echt een stelletje boeven, tuig van de richel.”

“Butler zei: 'We hebben nu allemaal ons zegje gedaan. Laten we nu de resterende tijd - dus anderhalve dag - besteden aan de uitwerking van een programma waarin zoveel mogelijk van de nog uitstaande problemen kunnen worden opgelost, zodat we dat in het oktober-rapport kunnen meenemen en aan de Veiligheidsraad aanbieden.”

“Toen kregen we de grote verrassing. Tariq Aziz nam het woord. Hij zei dat het helemaal geen zin meer had. 'We kunnen de zaak net zo goed sluiten. Jullie willen toch alleen maar de zaak traineren.' Dat document van that woman kregen we nu niet, dat kregen we nooit. Dat konden we vergeten. We hadden daar niets mee te maken, want het ging over de oorlog tegen Iran, en de resolutie specificeert dat we alleen documenten mochten hebben over de Golfoorlog met Koeweit. Dat is natuurlijk onzin; dat staat helemaal niet in die resolutie.”

“En een programma? Ze wilden helemaal niet meewerken aan een programma! Er werd maar één vraag gesteld: 'Butler, ben jij bereid om nu - en niet in oktober, maar nú - te verklaren dat Irak geen wapens voor massavernietiging meer heeft en ook geen mogelijkheden meer om die dingen te maken?' Butler zei: 'Dat kan ik gewoon niet. Want als ik dat voor de Veiligheidsraad zou zeggen, dan zou die mij vragen: Waar baseer je dat op? En dan zou ik moeten zeggen: Dat is wat meneer Tariq Aziz tegen me zegt. Of dat vermoed ik. En dat is niet goed genoeg. Als ik dat verklaar, dan moet ik daarvoor ook de nodige bewijzen hebben. En we weten dat die bewijzen bestaan. We hebben bepaalde documenten zelfs in handen gehad. Die willen we graag inzien om daarbij te helpen.'

“Maar het had verder geen enkele zin: we moesten gewoon stoppen. Het was toen ongeveer kwart over acht. Daarop heeft Butler nog concreet gevraagd: 'Betekent dat dat jullie inderdaad niet willen praten over dat programma wat we in de komende vier weken nog zouden kunnen doen, en dat ik nu zou willen overhandigen?' Nee, dat wilden ze dus niet.”

“We hadden dit pas over een aantal weken verwacht. Wat de trigger nu is geweest, is waarschijnlijk de reactie van de Veiligheidsraad, twee weken voordat wij naar Bagdad kwamen, op het rapport van de IAEA (het Internationale Atoom Agenschap). De Irakezen hadden gehoopt dat de Veiligheidsraad het nucleaire dossier zou sluiten. Dat is niet gebeurd omdat het IAEA nog op zes punten antwoord wilde hebben. De Veiligheidsraad had kunnen besluiten: 'Die vragen kunnen ook in de volgende monitoring fase beantwoord worden'. Maar dat hebben ze dus niet gedaan.”

“Butler heeft meteen diezelfde avond nog met de voorzitter van de Veiligheidsraad gebeld, met Kofi Annan en met de Permanente Vijf van de Veiligheidsraad. Er is ook met de Russen contact geweest. Kofi Annan zei alleen dat Butler naar New York terug moest komen om aan de Veiligheidsraad te rapporteren. Verder was er niets te besluiten. Wij werden gewoon de deur gewezen. De besprekingen waren beëindigd.”

“Ja, we waren iets op het spoor, onder andere via dat verzegelde document. Ze worden alleen vervelend als we iets op het spoor zijn. En dan meestal in de zomer. Behalve dat document waren we ook nog andere dingen op het spoor.”

“Je wilt weten waarom Saddam maar geen afstand kan doen van zijn biologische wapens? Omdat die de enige wapens van échte massavernietiging zijn. Voor een land met beperkte middelen om die dingen te verspreiden zijn biologische wapens attractiever. Tussen haakjes: dat spelen ze dan ook weer uit. Anthrax, botulinetoxine en aflotoxine - daarvan zeiden wij: 'Dat is geen militair wapen, want je hebt de effecten daarvan pas na zeven tot tien jaar.' 'Nou', zegt Tariq Aziz, 'kijk eens hoe dom wij zijn. Wij maken een heel verkeerd wapen, wat geen enkele waarde heeft. Jullie zouden eigenlijk blij moeten zijn dat we zulke wapens maken.' Maar ik beweer dat aflatoxine een uitstekend genocidewapen is.”

“Natuurlijk waren we gedeprimeerd. We waren met z'n allen écht bereid om een goed plan uit te werken om nog te proberen in die vier weken zoveel mogelijk problemen op te lossen, zodat we een redelijk positief rapport konden aanbieden. Als Irak nou eens eerlijk vertelt wat ze allemaal hebben gemaakt, en wij dat kunnen controleren, dan is er geen enkele reden om de sancties niet op te heffen. Maar dat willen ze dus niet. Ze zeggen maar steeds: 'We hebben die wapens vernietigd. En dat hebben we allemaal gedocumenteerd. En daarna hebben we de documenten vernietigd.' Jazeker! Eerst riepen ze: 'We documenteren nooit wat'. Toen wij zeiden: 'Nee, dat is niet waar', kwamen ze met: 'We hebben de documenten vernietigd'. 'Waarom?', vroegen we. 'Ja, dat gaat jullie niks aan!'.”

“Als de druk te groot wordt, UNSCOM wordt ontbonden, Butler een andere baan krijgt en de wapeninspecteurs voorgoed vertrekken, dan zal Irak zich weer gaan ontwikkelen tot een regionale supermacht. Als je ziet hoe die wetenschappers die aan die programma's gewerkt hebben, in de watten worden gelegd en nog steeds bij elkaar gehouden en betaald worden, terwijl ze eigenlijk niks doen, dan moet de conclusie zijn: Irak geeft deze optie niet op, en zal - zodra het de mogelijkheid heeft - dit opnieuw proberen. Saddam is het kennelijk al die miljarden, die het zijn eigen bevolking nu allemaal kost, waard om de regionale supermacht te zijn.”