Amsterdams Sociologisch Tijdschrift

De laatste twintig jaar groeit de macht van het kapitaal, te verstaan in de marxistische betekenis van het woord. Dat blijkt onder meer uit de groei van ondernemingen door fusies en overnames en door het groeiende overwicht van grote ondernemingen in de belangrijkste sectoren van de economie. En het blijkt ook uit de groei van de inkomens- en vermogensongelijkheid in de welvarende landen. In het Amsterdams Sociologisch Tijdschrift vraagt Nico Wilterdink zich af of het geen tijd wordt voor eerherstel van Marx, althans in de sociale wetenschappen.

De auteur stelt dat de inkomens- en vermogensongelijkheid vooral toeneemt door de groeiende rijkdom aan de top. Zelfs in een egalitair land als Nederland nam het aantal miljonairs toe met 40 procent, van 82.000 in 1991 tot 116.000 in 1995, volgens schattingen van het Centraal Bureau voor de Statistiek. Het aantal ondernemingen dat de leden van de raad van bestuur beloont met meer dan een miljoen gulden per jaar vervijfvoudigde van twaalf in 1988 tot zestig in 1996.

De top mag dan wel rijker worden maar vormt geen duidelijk afgebakende klasse. De tweedeling van de maatschappij valt niet samen met de klassiek-marxistische tegenstelling tussen kapitaal en arbeid, maar is zichtbaar in het verschil tussen een groepering van langdurig werklozen en mensen die afhankelijk zijn van een uitkering enerzijds en anderzijds de rest van de bevolking. De inkomensongelijkheid groeit zonder dat de tegenstelling tussen de klassen verscherpt, meent de auteur.

Een gangbare verklaring voor dit verschijnsel is het idee van de globalisering of mondialisering sinds de jaren tachtig. De auteur toont met citaten aan dat Marx en Engels dit idee al expliciet hebben geformuleerd in het Communistisch Manifest van 1848. Wat beide profeten echter niet voorzagen was dat de mondialisering, die toen al op gang kwam, gepaard zou gaan met een versterking van de ideologie van het nationalisme. De twee wereldoorlogen die daarvan het gevolg waren blokkeerden het proces van mondialisering, dat pas weer op gang kwam na 1945.

Een belangrijk verschil met de mondialisering uit de 19e eeuw is dat die van vandaag plaatsvindt in een heel ander politiek en economisch kader en gepaard gaat met inkrimping van staatszorg en groeiende economische ongelijkheid. Bij het onderzoek naar dat soort ontwikkelingen is de marxistische traditie bruikbaar, behalve het idee van de klassenstrijd die zich wetmatig verscherpt en dat van de noodzaak tot klassenrevolutie.

Het Amsterdams Sociologisch Tijdschrift verschijnt vier keer per jaar en is een uitgave van Wolters-Noordhoff, Postbus 567, 9700 AN Groningen.