Supermacht worstelt met seks

Voor het eerst in de Amerikaanse geschiedenis wordt vandaag een zittende president verhoord voor een grand jury in een strafzaak waarvan hijzelf het doelwit is.

WASHINGTON, 17 AUG. De plaats is een bescheiden ontvangstkamer in het Witte Huis. De tijd is één uur 's middags, lokale tijd. De hoofdrolspelers zijn president Clinton en de onafhankelijk aanklager Kenneth Starr, de man die al vier jaar lang een reeks van presidentiële schandalen onderzoekt. Het onderwerp van gesprek: heeft de president een verhouding gehad met Monica Lewinsky, heeft hij daarover onder ede gelogen, en heeft hij op andere manieren het gerechtelijk onderzoek welbewust tegengewerkt?

Het is nooit eerder vertoond: een Amerikaanse president die verhoord wordt voor een grand jury in een strafzaak waarvan hijzelf het doelwit is. De 23 leden van deze geheime kamer van onderzoek, allemaal gewone burgers uit Washington, zijn weliswaar niet in levenden lijve bij het verhoor aanwezig, maar via een directe videoverbinding kunnen ze de zitting volgen vanuit een gerechtsgebouw op een paar stratenblokken van het Witte Huis.

Het is ongekend: een Amerikaanse president, de opperbevelhebber van de strijdkrachten, de leider van de enig overgebleven supermacht, die vragen van aanklagers, en mogelijk ook van juryleden, moet beantwoorden over de intiemste details van zijn privé-leven.

De media, van de roddelblaadjes uit de supermarkt tot de degelijke New York Times, staan bol van speculaties over vragen als: hadden ze een seksuele verhouding, en zo ja: om wat voor vorm van seks ging het dan precies? Als hij gelogen heeft, komt hij daar dan nu van terug? En zoja: hoe legt hij dat uit aan zijn gezin, aan zijn vrienden en medewerkers die hem door dik en dun tegen alle aantijgingen hebben verdedigd, en niet in de laatste plaats aan het Amerikaanse volk, dat in januari nog met nadruk van hem te horen kreeg dat hij geen “seksuele relaties had met die vrouw, miss Lewinsky”? Zal het publiek hem vergeven?

Pijnlijk is de zaak allang niet meer alleen voor president Clinton, zijn vrouw Hillary en dochter Chelsea. Opiniepeilingen geven aan dat het Amerikaanse volk zijn buik vol heeft van de hele affaire, en er het liefst zo snel mogelijk een punt achter zou zetten.

Een meerderheid zegt dat het beter voor het land zou zijn geweest als het hele onderzoek nooit was begonnen, wat er ook voorgevallen mag zijn tussen de president en de voormalige stagiaire.

Pagina 5: Witte Huis bereidt toespraak voor

Maar de geest is uit de fles. De vraag of het onderzoek van Starr te ver is doorgeslagen, is voorlopig verdrongen door de urgente onzekerheid over de volgende fase in het schandaal, die vandaag aanbreekt. Zal Clinton, die politieke Houdini, zich ook deze keer weer uit een schijnbaar hopeloze situatie weten te redden? Of komt hij deze crisis niet meer te boven? En wat betekent dit drama voor de statuur van het presidentschap? En voor de Amerikaanse rol in de wereld? Politiek Washington heeft nauwelijks nog aandacht voor iets anders.

Clinton heeft het weekeinde benut om zich met zijn advocaten op het verhoor voor te bereiden. Zondagochtend ging hij, zoals gebruikelijk, met zijn vrouw naar de kerk. Zijn persoonlijke advocaat, David Kendall, zei in een schriftelijke verklaring dat er veel ongegronde speculaties de ronde doen over hoe de president zal getuigen, maar “de waarheid is de waarheid. Punt uit. En zo zal de president getuigen.”

Kendall doelde op berichten als zou Clinton overwegen toe te geven dat hij seksuele contacten met Lewinsky had, zonder daarmee echter zijn eerdere ontkenningen tegen te spreken. Dat sterke staaltje zou mogelijk zijn, door zich erop te beroepen dat hij aanvankelijk een nogal beperkte definitie van seks hanteerde. Op 17 januari werd Clinton naar zijn relatie met Lewinsky gevraagd door de advocaten van Paula Jones, de vrouw die hem ervan beschuldigde dat hij zich in 1991 haar probeerde op te dringen. Clinton ontkende toen onder ede dat hij “seksuele relaties” met Lewinsky had gehad, maar de definitie van “seksuele relaties” die Jones' advocaten voor de gelegenheid hadden opgesteld, zou de mogelijkheid hebben open gelaten dat orale seks er buiten viel.

Onafhankelijke juristen hebben de afgelopen dagen in de media weinig heel gelaten van zo'n juridische strategie die gebaseerd is op semantische scherpslijperij. En politieke commentatoren hebben er hun hoon en spot over uitgestort. Want hoe zou de president deze uitvlucht ooit aan het volk moeten uitleggen? En politieke vrienden en vijanden van Clinton blijven hopen dat hij na het verhoor het volk zal toespreken over de kwestie en zijn verontschuldigingen zal aanbieden. Het Witte Huis bevestigt niet dat Clinton vanavond inderdaad een televisietoespraak zal houden, maar treft er wel voorbereidingen voor.

Niet bekend

Het verhoor heeft plaats in de zogeheten Map Room, de Kaartenkamer, die zo genoemd wordt omdat president Franklin D. Roosevelt er in de Tweede Wereldoorlog elke ochtend de kaarten kwam inspecteren waarop de laatste troepenbewegingen waren aangegeven. In deze kamer op de begane grond, een verdieping onder de staatsievertrekken, is Clinton al twee keer eerder ondervraagd voor een strafzaak, maar beide keren was het onderzoek niet op hemzelf, maar op anderen gericht.

Gewoonlijk staat iemand die verhoord wordt voor een grand jury er helemaal alleen voor. Advocaten moeten buiten op de gang wachten. Maar Clinton heeft bepaalde voorwaarden bedongen. Niet alleen hoeft hij niet naar het gerechtsgebouw waar de grand jury zetelt, en kan hij zijn getuigenis via een videoverbinding doen. Zijn advocaten mogen bovendien bij het verhoor aanwezig zijn, zowel zijn persoonlijke raadslieden David Kendall en Nicole Seligman, als de officiële advocaat van het Witte Huis, Charles Ruff.

Starr zal zich in het Witte Huis waarschijnlijk laten vergezellen door zijn assistenten Jackie Bennett, Robert Bittman, Michael Emmick en Solomon Wisenberg, ervaren aanklagers die de meeste getuigenverhoren in deze zaak hebben afgenomen.

De militaire communicatiedienst die de televisieverbinding met het gerechtsgebouw verzorgt codeert het televisiesignaal met behulp van computers, om te voorkomen dat het onderschept en openbaar gemaakt kan worden. Starr heeft bedongen dat de videocamera die Clinton filmt geen symbolen van presidentiële macht toont, om te voorkomen dat de juryleden onnodig geïmponeerd raken.

In het Amerikaanse rechtssysteem presenteert een aanklager getuigenverklaringen en bewijsmateriaal voor een grand jury, die daarop moet beslissen of er voldoende aanleiding is om iemand in staat van beschuldiging te stellen en een proces te beginnen. De jury opereert in het geheim om te zorgen dat de betrokken personen niet voor het leven getekend zijn, als het uiteindelijk helemaal niet tot een strafklacht komt.

Aanklagers krijgen zelden weerwerk van een grand jury, rechters en advocaten zijn er immers niet bij aanwezig. Volgens een gevleugelde uitspraak kan een ervaren aanklager zelfs een broodje ham in staat van beschuldiging laten stellen.

Starr zal de grand jury in de Lewinsky-zaak naar verwachting niet vragen om Clinton in staat van beschuldiging te stellen, ongeacht de uitkomst van zijn onderzoek. De meeste rechtsgeleerden geloven dat een zittende president niet in staat van beschuldiging kan worden gesteld. Starr presenteert zijn bevindingen toch voor een grand jury, omdat hij daarmee een vrijwel onbeperkte macht krijgt om personen te dagvaarden en documenten op te eisen. Aangenomen wordt dat Starr zijn bevindingen in een rapport zal overbrengen aan het Congres. Dat kan dan eventueel een impeachment-procedure in gang zetten.