Bloed smaakt naar zout en vet; Hermann Nitsch laat 'Wiener Aktionen' herleven

Wattenbolletjes met parfum bieden bescherming tegen de stank van ingewanden. Zes dagen duurt het 'theater' van kadavers, kruisen, demonstranten en politici: op bezoek bij het omstreden mysteriespel van de Oostenrijkse kunstenaar Hermann Nitsch.

“Vers bloed is heerlijk, vooral aan de binnenkant van je dijen.” Esther März, studente aan de kunstacademie in Frankfurt, vertelt enthousiast over haar ervaringen als actrice in het zesdaagse Orgien Mysterien Theater dat de Oostenrijkse kunstenaar Hermann Nitsch vorige week organiseerde bij zijn kasteel in Prinzendorf, een dorp zestig kilometer ten noordoosten van Wenen.

Nitsch is de meest succesvolle vertegenwoordiger van de Wiener Aktionisten, een groep die aan het eind van de jaren zestig opzien baarde met happenings waarbij naakte mensen met bloed, meel en urine werden besmeurd. Internationaal bekend werd hij met zijn Schüttbilder, witte doeken waarover hij bloed of rode verf uitgoot. Aan het nu opgevoerde mysteriespel heeft hij sinds 1957 gewerkt. Het zal een Gesamtkunstwerk zijn, van processies, rituele offeringen en een volksfeest op de klanken van een zesdaagse symfonie. Naast de Griekse klassieken en het katholicisme hebben Wagner, Nietzsche en Freud tot inspiratie gediend. “Alles wat ik tot nu toe deed, was een voorbereiding op dit spel”, heeft de kunstenaar in interviews gezegd.

Nitsch schreef een minutieus draaiboek waarin hij zelfs het uitbreken van extase en dronkenschap heeft vastgelegd. Beschouwingen over 'het zijn' worden afgewisseld met uitgebreide maaltijden en met de zogeheten Aktionen, waarbij naakte of in witte gewaden gehulde acteurs spelen met dierkadavers en ingewanden. Overgave is noodzakelijk om als acteur te kunnen optreden. “We werden geblinddoekt het bos in gestuurd, begeleid door twee personen. Dan vertrouw je je begeleiders of je gaat door het lint, en in het laatste geval ben je niet geschikt als acteur”, zegt Esther.

Aan aanhangers had Nitsch geen gebrek. Vierhonderd vrijwilligers meldden zich aan. De meesten zijn studenten uit zijn Meisterklassen uit Wenen en Frankfurt, de rest is afkomstig uit heel Europa. De deelnemers - er zijn geen toeschouwers, alle aanwezigen worden beschouwd als deelnemers - komen uit alle mogelijke landen, vooral uit Duitsland, Frankrijk, en Italië. Maar er zijn ook Hongaren die de toegangsprijs van elfhonderd gulden hebben betaald.

Op maandag 3 augustus, voor zonsopgang, begint het Orgien Mysterien Theater. Vanaf vier uur zijn de deelnemers welkom. Het spel zal worden opgevoerd in een mooi oud kasteel. Vier orkesten en vier kerkklokken zorgen voor de muziek. In een van de stallen is een ontbijtbuffet ingericht. In het hoofdgebouw staat de drank en in de tuin worden de warme maaltijden genuttigd. Bij het slot horen een moestuin, een wijngaard en een groot gazon. De weg naar het slot is door de politie geblokkeerd als voorzorg tegen de militante dierenbeschermers, die al ter plekke zijn als de eerste bezoekers slaapdronken uit hun auto's stappen. Ze worden door de demonstranten beschimpt.

Nitsch begrijpt de opwinding van de demonstranten niet. De stier die hij bij aanvang van zijn Orgien ter dood laat brengen, was al voor de slacht bestemd. Het dier kreeg een kalmeringsmiddel en wordt onder toezicht van een dierenarts vakkundig gedood. “Typisch Oostenrijks” zegt een van de deelnemers, “een orgie met vergunningen en ambtenaren erbij.”

Als de stier neerstort, beginnen de kerkklokken te luiden en maakt dramatische muziek duidelijk dat de tijd van het lijden is begonnen. De stier wordt gevild, van zijn ingewanden ontdaan en aan zijn achterpoten omhooggehesen. Hij hangt voor een wit laken. Met grote borden muesli in de hand slaan de deelnemers het bloedige tafereel gade. De acteurs vullen de stier weer met de ingewanden, emmers bloed worden erover heen gegooid. Dan woelen de acteurs met hun handen in de bloederige massa. “De grens tussen jou en het dier verdwijnt”, zegt Esther. “Je krijgt het gevoel of je in je eigen darmen zit te graaien.” Het bloed druipt van de in witte broeken en shirts geklede acteurs. Nitsch loopt met een koptelefoon rond, cameraploegen verdringen elkaar en technici springen heen en weer om de kabels uit elkaar te houden.

Verrukkelijk

De acteurs die de rol van de ritueel geofferden spelen, zijn steeds geblinddoekt. Ze staan of liggen urenlang aan hun houten kruisen, of zijn vastgebonden op brancards. De kruisen zijn onder of bovenop de stier-, varkens- of schapenkadavers gebonden. Er wordt bloed gedronken. “Ja, we slikken het echt door”, meldt Esther vrolijk. “We moeten wel wat achterhouden, want Nitsch wil dat het bloed ons steeds uit de mond loopt. Bloed is vettig en een beetje zout, het smaakt verrukkelijk.”

Vanaf dinsdag is er ook aandacht voor seksualiteit. Een rituele castratie wordt verbeeld met behulp van een schaal met bloed en ingewanden, op een tafel ter hoogte van het geslacht van een aan een kruis staande, naakte man. Een paar meter verderop ligt een jonge vrouw naakt op een kruis op de grond. Haar benen worden met behulp van touwen uit elkaar getrokken, een naakte man ligt op haar te schokken.

Alle zintuigen moeten door het spektakel worden geprikkeld, maar vooral het reukorgaan krijgt het zwaar te verduren. Het is de hele week snikheet en bloed, kadavers, maar vooral de ingewanden stinken een uur in de wind. De harde kern van de deelnemers blijft in verrukking vooraan staan. De zwakkeren gebruiken alle mogelijke trucs om de stank te bedwingen. Aan de verwrongen gezichten is te zien dat sommigen maar met moeite overeind blijven. Een van de acteurs staat in de tuin stiekem kruiden te verkruimelen om ze tegen zijn neus te houden. Zelf heb ik wattenbolletjes met parfum besproeid, een tip van de vrouwen uit het orkest.

De musici zijn sceptisch over het Spel, de meesten vinden het ronduit vies. De acteurs zijn enthousiaster, al kunnen ze niet altijd hun ernst bewaren. Al op de eerste dag worden ze bestraffend toegesproken: Het is ontoelaatbaar dat jullie staan te giechelen! Wie het nog een keer doet vliegt eruit!''

Héél katholiek

Nadia uit Luxemburg is met haar ouders en haar vriend gekomen. Haar ouders bewonderen Nitsch en ook zij raakte in zijn ban. Haar vriend, een schilder, heeft zich als acteur opgegeven, tot haar spijt ontbrak haar de tijd voor de drie weken repetitie. De stank stoort haar niet. Ze studeert medicijnen en is aan zulke zaken gewend. Haar vader, een hoogleraar Franse letterkunde, komt erbij. Stralend vertelt hij hoe hij van deze 'barokke kunst' geniet. “Het is héél katholiek. Eros en Thanatos, dat zit de katholieken in het bloed. Voor mij is het een intense ervaring van leven en dood, vreugde en leed!”

Het grootste deel van de bezoekers bestaat uit kunstliefhebbers, kunstenaars, galeriehouders en museumdirecteuren. Daarnaast zijn de psychiaters en psychologen goed vertegenwoordigd. Na de warme middagmaaltijd gaat iedereen in het gras liggen slapen. Volgens het programma had er nu over 'het zijn' moeten worden nagedacht. Om drie uur kondigt de muziek weer onheil aan. De dode stier wordt nu door de wijngaard gedragen, wij lopen er achteraan - een bizarre processie die eindigt bij het Presshaus, waar vroeger de druiven werden geperst. Nu dient het als garage voor de Jaguar van Nitsch.

Vanaf dinsdag is het gedaan met de rust. De dierenbeschermers hebben versterking gekregen van de extreem-rechtse Hans Jörg Schimanek van de FPÖ. Hij kwam met partijvrienden, sprak over morele waarden en beloofde het Spel te laten stoppen. Schimanek is de politicus die het verbod op nazi-activiteiten 'een groot schandaal' heeft genoemd. Dinsdagochtend komt er een bommelding binnen, en doorzoekt de politie het hele slot en de tuinen.

De dierenbeschermers, zo'n twintig man sterk, vormen een curieus gezelschap. Een punkmeisje tiert over dierenmishandeling en verandert soepel van strategie als ik haar erop wijs dat, behalve de stier, alle dieren dood uit het slachthuis werden gehaald. “Goed, dode dieren kun je niet mishandelen”, geeft ze toe, “maar wel onteren. Een dode stier onteren is net zo erg als een kind verkrachten.” De leider van de groep, een man van een jaar of dertig, fulmineert tegen de vrijheid van de kunst: “De moraal, daar gaat het om.”

Privé-feest

Donderdag meldt Schimanek dat de voorstelling is afgeblazen omdat Nitsch geen vergunning heeft voor een openbare manifestatie. De advocaat van Nitsch zegt toe dat het spektakel als privé-feest wordt voortgezet. Vervolgens ontdekt de politie onder het personeel twee Poolse zwartwerkers. Ze worden meteen gearresteerd en over de grens gezet. Nitsch trekt zich weinig aan van de ophef, maar de deelnemers worden onrustig. Ze doen geen dutje meer tussen de middag en zitten met hun mobiele telefoons te bellen en zich zorgen te maken over hoeveel de FPÖ in Oostenrijk te vertellen heeft.

Aan de acties van dierenbeschermers en de FPÖ is een wekenlange hetze tegen Nitsch voorafgegaan, georganiseerd door de Kronen-Zeitung, de krant die het nationaal-socialisme vergoelijkt, ageert tegen buitenlanders, homoseksuelen en 'links tuig'. Hij wordt door ten minste twee miljoen Oostenrijkers gelezen. Sinds de krant haar campagne begon, duren de discussies voort: hoe onvoorwaardelijk moet je de vrijheid van meningsuiting steunen? Kun je Nitsch afwijzen zonder extreem-rechts in de kaart te spelen?

De stemmen die de redelijkheid zoeken, verstommen naarmate de hetze erger wordt. Zo kan het gebeuren dat de conservatieve commentator Hans Rauscher de jonge, kritische journaliste Doris Knecht terechtwijst, omdat ze de kunst van Nitsch 'walgelijk' heeft genoemd. Knecht begrijpt niet hoezeer de democratie in gevaar is, meent Rauscher. “Intellectuele vrijblijvendheid is hier niet op zijn plaats.”

De acteurs blijven tot vrijdag gedisciplineerd aan het werk, maar zaterdag, juist de dag van het hoogtepunt van het orgastische spel, slaat de uitputting toe. Sommigen zijn gewond geraakt, ook Esther is uitgeschakeld. “Ik heb tomatensap, azijn, wijn en bloed in de ogen gekregen”, vertelt ze. Haar ogen zijn ontstoken, ze moet een zonnebril dragen en met een zonnebril kun je niet aan een kruis hangen.

Op zondag, de laatste dag, wordt kort na zonsopgang het Orgien Mysterien Theater afgesloten. Het draaiboek getrouw bedelven de deelnemers, van de vijftienhonderd zijn er nog een kleine honderd over, Nitsch onder bloesemblaadjes. 's Avonds kondigt hij op de televisie een nieuw zesdaags Spel aan.