Koude Oorlog kan weer terugkeren

Bijna tien jaar na de val van de Muur zijn de Verenigde Staten en Rusland niet meer elkaars aartsvijanden. Maar van het opbouwen van nieuwe bilaterale betrekkingen tussen de beide landen is geen sprake. De verhouding tussen Washington en Moskou staat vandaag de dag eerder op een dieptepunt, waarin wantrouwen en twijfel de boventoon voeren. Georgi Arbatov is van mening dat, tenzij de crisis snel het hoofd wordt geboden, er geen kwaadwilligheid of bijzondere inspanning voor nodig is om de thans bestaande spanningen te laten uitmonden in een hernieuwde vijandschap.

Was de Koude Oorlog erger dan de huidige, ogenschijnlijk uitzichtloze fase in de Russisch-Amerikaanse betrekkingen? Ik zou er geen goed antwoord op kunnen geven. Wel is het zo dat beide landen een aantal werkelijk unieke kansen voorbij hebben laten gaan om hun verhouding drastisch te verbeteren en iets bijzonders tot stand te brengen. De aanhoudende uitzichtloosheid van dit moment lijkt welhaast de normale toestand te worden.

Nu wil ik niet voorspellen dat er moeilijkheden zullen komen, of dat alle kansen voorgoed vervlogen zijn. Gelukkig is dat niet het geval. Maar om die geboden kansen te benutten is echter wel een duidelijk omschreven, beknopt geformuleerd en consistent beleid nodig, dat met maximale inzet wordt gevoerd.

In de nasleep van de Koude Oorlog hebben zich unieke gelegenheden voorgedaan om de Russisch-Amerikaanse betrekkingen - en de internationale betrekkingen in het algemeen - te verbeteren. Achteraf kan echter worden geconcludeerd dat noch Moskou noch Washington klaar was voor zulke ingrijpende veranderingen. Daarvoor kwam het einde van de Koude Oorlog te onverhoeds.

Inmiddels zijn er alweer jaren verstreken, maar van de opbouw van nieuwe bilaterale betrekkingen is - afgezien van vriendelijke woorden en praatjes in de trant van 'mijn vriend Bill' en 'mijn vriend Boris' - nog niet veel terechtgekomen. Dat is een kwalijke zaak, want een politiek vacuüm wordt nu eenmaal niet vanzelfsprekend op een goede manier opgevuld. Zo'n vacuüm op zich heeft al ongewenste gevolgen. Bij gebrek aan een doordacht beleid zien politici zich gedwongen telkens ad hoc te reageren op de actualiteit. De ontwikkelingen in Bosnië en Kosovo, de kernwapenwedloop op het Indiase subcontinent - om maar twee kwesties uit vele te noemen - illustreren dat maar al te goed.

Het blijkt nu dat de belangen van Rusland en de VS niet steeds samenvallen. Dit leidt tot wrijving en wantrouwen, kortom tot alles wat een verslechtering van de betrekkingen veroorzaakt. Er is dan ook geen speciale kwaadwilligheid of bijzondere inspanning voor nodig om de Russisch-Amerikaanse betrekkingen te verstoren. De daartoe vereiste krachten zijn er al; we hoeven ons er alleen maar door te laten meevoeren. De genoemde ontwikkelingen monden dan vanzelf uit in een hernieuwde vijandschap.

Daarbij moeten bepaalde politieke activiteiten niet worden vergeten, uitingen van boosaardigheid of nonchalance, die in feite overblijfselen zijn van de Koude Oorlog. Ik doel hier op de terugkeer naar het Koude Oorlogsdenken die blijkt uit de geplande uitbreiding van de NAVO naar het oosten. Daarbij mag niet onvermeld blijven dat tijdens het overleg over de uitbreidingsplannen van de NAVO ook Rusland zich niet onberispelijk heeft gedragen. Ik weet nog goed dat Rusland zelf ook heeft gedongen naar het NAVO-lidmaatschap. De Russische president praatte toen de toenmalige Poolse leider Lech Walesa naar de mond, want hij zei dat Polen zich best bij de NAVO mocht aansluiten. Maar daar gaat het nu niet om. Belangrijker is dat het Rusland niet gelukt is tijdig een constructief alternatief te ontwerpen voor de NAVO-expansie, of met een nieuw concept te komen voor de veiligheid van Europa na de Koude Oorlog. Dat is eigenlijk geen wonder, gezien het ontstellende onvermogen van Rusland om tijdens de laatste jaren enige politieke visie te ontwikkelen, iets waarvan het zich in bepaalde gevallen zelfs volkomen heeft onthouden.

De publieke opinie is nu sterk veranderd, misschien zelfs voor langere tijd. Eind 1991 heersten er in de toenmalige Sovjet-Unie geen uitgesproken anti-Amerikaanse gevoelens. Integendeel, de Russen koesterden de illusie dat alle problemen waren opgelost; er was zelfs sprake van een zekere euforie. Die zonnige stemming maakte echter weldra plaats voor twijfel, ergernis en achterdocht - gevoelens die op dit moment kenmerkend zijn voor de Russische publieke opinie in het algemeen. Dit geldt ook voor vele leden van de politieke elite, om maar te zwijgen van de kern van de oppositie.

Waarom is de publieke opinie ten aanzien van Amerika en heel de Westerse wereld bij de Russen zo volkomen omgeslagen? En waarom is men ook over tal van andere kwesties heel anders gaan denken?

De verklaring ligt in de verslechterende economische situatie en de dalende levensstandaard. Ik ben ervan overtuigd dat de huidige nationale crisis het gevolg is van de zogenaamde shocktherapie van politici als Gajdar, Tsjoebais, Netsjajev, Fjodorov en anderen. Daar moet wel bij worden gezegd dat dit (pseudo-)scenario van hervormingen niet door hen is uitgevonden. Zij hebben het ontleend aan modieuze Westerse economen - ondanks het feit dat dit hervormingsmodel vrijwel nergens positieve resultaten heeft gehad. Een paar jaar shocktherapie heeft meer economische schade aangericht dan vijftig jaar wapenwedloop.

Het ziet ernaar uit dat het lang zal duren voordat Rusland van deze 'hervormingen' is hersteld, temeer daar onze leiders niet willen toegeven dat hun huidige economische beleid een flop is. Eerlijk gezegd denk ik niet dat premier Kirijenko, die belooft het oude beleid voort te zetten, deze ernstige crisis zal weten te beteugelen.

Rusland heeft voor een absurd beleid gekozen. We zijn namelijk teruggekeerd naar het vroege stadium van het kapitalisme, waarin de wet van de jungle heerst, en dat onvermijdelijk naar crises en revoluties voert. Daarbij komt het probleem dat wij geen langetermijndoeleinden hebben uitgestippeld.

Het was de bedenkers van de hervormingen in Rusland blijkbaar ontgaan dat het kapitalisme sedert de dagen van Adam Smith een hele ontwikkeling heeft doorgemaakt, omdat het anders allang was 'uitgestorven'.

Het kapitalisme is intussen dus gereviseerd. Maar niemand heeft ooit serieus geprobeerd het socialistische stelsel te reviseren. Ik kan niet uitmaken of dat mogelijk is, maar persoonlijk denk ik van wel - kijk maar naar Zweden en nog een paar andere landen. Maar Rusland moest zo nodig van het reëel bestaande socialisme - waarvan nog niet definitief is uitgemaakt in hoeverre het 'reëel' en 'socialistisch' was - de sprong maken naar dat niet meer bestaande, 'prehistorische' kapitalisme. Het spreekt vanzelf dat het daarvoor een hoge prijs zal moeten betalen.

Het zou de Russen ook kunnen ontgaan dat er verband bestaat tussen enerzijds de shocktherapie en anderzijds de huidige ruk naar rechts in de Westerse wereld en de tijdelijk geslonken invloed van de sociaal-democratie. In elk geval gelooft de Russische bevolking dat het Westen Rusland een 'economische hervorming' blijft opdringen die Rusland ondermijnt, een economische depressie veroorzaakt, de levensstandaard van de bevolking verlaagt, grootscheepse armoede en achteruitgang van cultuur, onderwijs en wetenschappen veroorzaakt, de maatschappij meer en meer in klassen verdeelt, en op ongekende schaal een kleine groep mensen verrijkt en corruptie en misdaad tot bloei brengt. Het moet gezegd worden dat het Westen zich van het IMF bedient om Rusland deze economische lijn op te dringen, die onontkoombaar tot zulke verschijnselen leidt en die het Westen zelf nooit zou accepteren.

Inmiddels is ook de houding van het Amerikaanse publiek jegens Rusland - de vroegere 'aartsvijand' - veranderd. Dit heeft echter grotendeels andere oorzaken. Voor de Amerikanen is de relatie met Rusland geen zaak meer van het hoogste belang. De VS zijn trouwens meer dan ooit met zichzelf ingenomen; zij menen heus een missie te hebben als 'enige supermogendheid' ter wereld. Die houding is tot op zekere hoogte in de hand gewerkt door onze passiviteit en het ontbreken van een duidelijk Russisch standpunt over allerlei belangrijke kwesties.

Toch is het allerbelangrijkste gemis van Rusland en de VS een goed doordacht langetermijnbeleid dat zich ook uitstrekt tot de onderlinge betrekkingen.

Door dit alles verliezen we onherroepelijk tijd en missen we al die unieke kansen die zich misschien nooit meer zullen voordoen. Ruslands buitenlands beleid wordt minder intellectueel, al probeert onze nieuwe minister van Buitenlandse Zaken Jevgeni Primakov dat proces te vertragen. Die intellectuele achteruitgang blijkt uit het feit dat onze leiders hun belangstelling verliezen voor de mening van deskundigen, en niet alleen van deskundigen op het gebied van de buitenlandse politiek. Kwesties van gewicht worden dikwijls op een krampachtige manier opgelost, waarbij sommige absurditeiten die ik mij van vroeger herinner, nog gunstig afsteken.

Natuurlijk is Rusland een zeer groot land, met reusachtige natuurlijke en intellectuele reserves. Daarom denk ik nog altijd dat wij de huidige crisis wel te boven zullen komen. Hoe lang dat gaat duren en welke prijs wij daarvoor zullen moeten betalen, is echter nog niet duidelijk.