Tentoonstelling over leven en werk van koning Filips de Tweede; De politiek correcte versie van een zwarte legende

De tentoonstelling over Filips de Tweede in Madrid laat een andere vorst zien dan de wrede Spaanse ketterverbrander die wij in Nederland vooral kennen. Zijn positieve kanten worden breed uitgemeten. Té breed, vinden sommige Spanjaarden.

Filips de Tweede, tot 10 oktober in het Real Monasterio de San Lorenzo de El Escorial, met trein, autobus en auto binnen een uur te bereiken vanaf Madrid. Di tot en met zo van 10-19 uur. Ma gesloten. Toegangsprijs 700 peseta's (ƒ 9,50)

Van 16 okt-10 jan. in het Prado in Madrid: Een renaissance vorst

Van 22 okt-10 jan. in het Palacio de Villena in Valladolid: Filips II, het land en de bewoners

“De kindse jaren van Filips werden doorgebracht in boetedoening en gebeden. Kinderlijke vroolijkheid en opgewektheid werden in hem tegengegaan als zonden tot den dood. Daarentegen slaafse vrees voor God, onbegrensde eerbied voor de kerk en de priesters, haat tegen de ketters waren de beginselen die hem als met de moedermelk werden ingegeven. Kon het anders dan dat zijne gelaatstrekken reeds als kind eene deftigheid en ijskoude uitdrukking verkregen die op zijn leeftijd bespottelijk waren?”

Uit: De bloedstrijd onzer Vaderen tegen Spanje, P. Vergers

Parmantig, op ware grootte door gebroeders Leoni in brons vereeuwigd, staat hij te pronken te midden van indrukwekkende stambomen en een reeks aan wapenschilden, waar de Nederlandse leeuw veelvuldig op voorkomt. Filips de Tweede, koning van Spanje, heerser van een rijk dat strekte van de Filippijnen tot Portugal en van de enclaves in India tot de koloniën in Zuid-Amerika, is klein van stuk. Ter compensatie heeft de vorst, gekleed in zijn theatraal Romeinse wapenrok, de overgeproportioneerde kuitspieren van een woudloper meegekregen.

Een groep Spanjaarden van gevorderde leeftijd wordt in rap tempo langs de vitrines gejaagd met een aantal kritische boekwerkjes die tijdens het leven van de vorst het licht zagen. “Het kleine handboek van de Inquisitie”, een exposé over het trotse, maar uiterst wrede karakter van de Spanjool, krijgt nog een korte toelichting. Maar bij de Apologie - het handzame propagandawerkje dat in opdracht van Willem van Oranje werd vervaardigd en in vijf talen uitgroeide tot een Europese bestseller van formaat - houdt de vrouwelijke gids het voor gezien. “En dit, dit is van weinig belang”, oordeelt ze kortaf, terwijl haar handen een wapperende beweging richting uitstalkast maken. Haar gehoor knikt gedwee, de koffie wacht.

Incest, overspel, kindermoord, verraad en schandelijke fraude: deze groep blijft verstoken van de zestiende-eeuwse propaganda waarmee Willem de Zwijger zo succesvol het imago van zijn aartsvijand wist te kleuren.

Met een uitgebreide tentoonstelling onder de neutrale noemer “Felipe II, De Spaanse Monarchie”, in het kloosterpaleis van San Lorenzo de Escorial herdenkt Spanje dat vier eeuwen geleden Filips de Tweede stierf. Meer dan 500 museumstukken - schilderijen, documenten, boeken, wapenuitrustingen en gebruiksvoorwerpen - zijn bijeengebracht om het leven aanschouwelijk te maken van de koning van het eerste wereldrijk ter aarde waar de zon nooit onderging. In oktober volgen tentoonstellingen in het Madrileense Prado-museum (“Een prins van de verlichting”) en het nationale museum voor beeldende kunst in Filips geboortestad Valladolid.

Kosten noch moeite lijken gespaard en terecht, want hoe men ook aankijkt tegen Filips' rol in de Europese geschiedenis, er valt veel interessants te vertellen over het leven van de vorst. Omstreden is Filips altijd al geweest. Despoot, tiran en fanaticus voor zijn tegenstanders. Wereldheerser, staatshervormer en devoot verdediger van de waarden van de moederkerk voor zijn aanhangers. Zelfs zijn dood, in de vroege ochtend van 13 september 1598, was aanleiding voor sterk uiteenlopende interpretaties. Nauwgezette ziekterapporten vanuit het Escorial meldden dat de koning 53 dagen in bed had doorgebracht, incontinent en overdekt met zweren. Maar het fysieke ongemak en de uitputting ten spijt had de vorst nog op voorbeeldige manier zijn begrafenis weten te regelen, “Als gold het een groot feest in plaats van sterven”, aldus een ooggetuige. Vreedzaam ging de koning heen, zo meldt ons Filips' biechtvader, te midden van de talrijke relikwieën die hij tijdens zijn leven zo naarstig had verzameld.

Stank

“Zijn toestand verergert. De stank die van hem uitgaat is ondragelijk”, beschrijft een Nederlands geschiedeniswerk uit de vorige eeuw met gepaste tevredenheid de laatste momenten van de vorst. Door God en iedereen verlaten, terugkijkend op een leven van nederlagen. “Niemand kan het langer aan zijn bed uithouden. Elk ontvlucht hem. Zóó moet hij sterven. Alleen. Van allen verlaten stierf Filips II, koning van Spanje. Ook zonder den Heer? Wij vreezen het.”

Wreed en beperkt van geest, ziekelijk en achterdochtig: al bij leven kampte Filips met een imagoprobleem. De pogingen van zijn aartsrivalen in het noorden om de vorst af te schilderen als een representant van Spanjes Zwarte legende, kan succesvol worden genoemd. Met zijn bleek gelaat, kille visse-ogen en de stevige Habsburger kinnebak onder de zwarte pot-hoed was Filips een makkelijke prooi. Dit was het kwezelachtige wezen dat de Inquisitie de vrije hand gaf en tijdens de autodafe's wellustig de geur van bradend kettervlees opsnoof. “Ik zou zelf het hout aandragen om mijn eigen zoon te verbranden als hij zo slecht was als jullie”, zo zou de vorst een edelman op zijn gang naar de brandstapel hebben toegevoegd.

Wie door de rijk beschilderde ruimtes van het Escorial dwaalt, krijgt evenwel de indruk met een geheel andere monarch van doen te hebben. We zien een man die geestige en liefdevolle brieven schreef aan zijn dochters en een toegewijd echtgenoot was voor zijn opeenvolgende vrouwen. Een koning die allure koppelde aan een onvermoeibare werkdrift, alle decreten hoogstpersoonlijk uitvaardigde en de door zijn ambtenaren voorbereide documenten rijkelijk van commentaar voorzag. En wat er nog aan vrije tijd overbleef werd gevuld met jagen en tuinieren, de hobbies van de vorst. Een Rey Prudente (Voorzichtige Koning), veelzijdig, toegewijd aan de familie, opgevoed in de Europese traditie van de verlichting. Alleen de zure, wantrouwende tronie waarmee de koning van jongs af aan staat geportretteerd, leert dat het hier wel degelijk handelt om PHILIPP II, HISP ET NOVI ORBIS REX, Koning van Spanje en de nieuwe wereld.

Wat opvalt is wat er niet in het Escorial is tentoongesteld. Er wordt discreet gezwegen over de situatie waarin Filips zijn land achterliet. Spanje was economisch en financiëel uitgeput als gevolg van de aanhoudende oorlogsinspanningen. Weinig vernemen we over de tragische lotgevallen van de onoverwinnelijke Armada. Niets over de executie van Egmont en Hoorne en de wurgmoord van Montigny. De rol van Willem van Oranje is teruggebracht tot een toelichting onder een klein portret. Wel kijkt de hertog van Alva in zijn zwarte, met goud beslagen harnas vanaf de wand de toeschouwer streng aan, een stevige stok in de hand.

Pas in de rijk uitgevoerde catalogus komt men meer aan de weet over de minder succesvolle kanten van Filips regeerperiode. De Britse historicus Geoffrey Parker beschrijft het diplomatiek onvermogen van de koning een einde te maken aan de voortdurende oorlogen waarin Spanje verwikkeld was en diens strategisch onbegrip over het politiek isolement waarin Spanje was terechtgekomen. Een apart hoofdstuk wordt gewijd aan de 'Rampzalige oorlog' in de Lage Landen, waarbij de Spaanse auteurs evenwel zorgvuldig in het midden laten of de Tachtigjare Oorlog te vermijden was geweest.

En dan is er nog Don Carlos, Filips oudste zoon. Op de tentoonstelling aanwezig met een fraai portret waarvan de gekte duidelijk valt af te lezen. Maar pas in de catalogus wordt de zaak van zijn dood - toentertijd koren op de molen van de anti-Filips lobby, uit de doeken gedaan. Na een val op zijn hoofd (van een trapje terwijl hij een dienstmeisje trachtte te bezoeken) zou het nooit meer goed komen met Don Carlos. Afgezien van afwisselende aanvallen van vraatzucht en krankzinnigheid werd de kroonprins verteerd door een sterke haat ten aanzien van zijn vader, door wie hij zich verwaarloosd voelde. Als ultieme wraak ondernam hij uiteindelijk een nogal klunzige poging zich aan te sluiten bij de rebellen in het Noorden. Na een paar maanden door zijn vader te zijn opgesloten in een toren van de Madrileense Alcázar-vesting, stierf Don Carlos. Niet vermoord, zoals de mythe wil, maar door uitputting en krankzinnigheid. “Ondanks zijn falen als vader, vergat Filips de Tweede zijn zoon nooit”, aldus de auteur.

Optelsom

“Deze expositie is een optelsom van alle positieve kanten van Filips. Het debat over zijn heerschappij ontbreekt”, is het ferme oordeel van Antonio Elorza, historicus en gezaghebbend columnist van het dagblad El País. We eten worstjes in een restaurant aan de rand van het Casa Campo, Madrids uitgestrekte stadspark dat ooit door Filips werd aangelegd als jachtgebied en hoftuin. Elorza ziet de tentoonstelling als een typische poging van Spanjes conservatieve regering om met de cultuurpolitiek het vaderlandse verleden alsnog de glans te doen toekomen die het vaak heeft moeten ontberen. De historicus twijfelt er niet aan of minister-president José María Aznar heeft zich hoogstpersoonlijk ingezet om het imago van Filips op te vijzelen en de vorst aldus bij te zetten in het pantheon van de Spaanse trots.

Dat er gerenomeerde vakbroeders meewerken aan de tentoonstelling stoort hem nog het meest. “Onbegrijpelijk dat gekwalificeerde historici zich hier voor lenen”, moppert hij. De reden van het welwillend weglaten van de minder zonnige kanten van Filips regeerperiode ligt volgens hem nogal voor de hand. “De historicus heeft ook rekening te houden met de markt. En deze expositie heeft 580 miljoen peseta's gekost”, verklaart hij opgewekt. “Medewerkers zijn hun gewicht in goud uitbetaald in de vorm van lezingen en steun aan onderzoeken.”

De historicus onderstreept dat Filips ook in eigen land geen beste naam heeft. Al was het alleen maar om de cocktail van staat, een sterke militaire kaste en de katholieke kerk waar de vorst een stevige bijdrage aan leverde. De politiek van expansie, de permanente oorlogen die dat met zich meebracht en de othodoxe geloofsijver van de vorst hebben diepe sporen achtergelaten in het collectieve bewustzijn. Het beeld van Filips raakte in eigen land bovendien sterk gepolitiseerd gedurende het regiem van dictator Franco. De generalissimo mocht zich graag spiegelen aan de 'Rey Prudente', in wie hij een medestrijder voor de traditionele Spaanse waarden wist te ontdekken. Verschillende generaties werden grootgebracht in de nationaal-katholieke opvoeding met het beeld van Filips als de koning die Spanje groot heeft gemaakt.

Homoseksualiteit

“Filips is altijd erg populair geweest bij traditioneel rechts in Spanje“, verklaart Elorza. “Het enige verschil is dat deze conservatieve regering niet openlijk het conflict zoekt.” Een dergelijke aanpak staat bovendien niet op zichzelf meent de historicus. In het geval van de officiële herdenkingstentoonstelling van het honderste geboortejaar van de dichter García Lorca gebeurde iets soortgelijks. Noch de homoseksualiteit, noch de expliciete links-politieke geëngageerdheid van de dichter kwamen aan de orde.

Pas recent is het beeld van Filips in bredere kring genuanceer. Belangrijke bijdrage hieraan leverde eerdergenoemde Geoffrey Parker, kenner van de oorlog in de Lage Landen, die in 1979 een Filips-biografie schreef waarin de vorst afstandelijk werd neergezet. Parker beschrijft Filips als een man die uiteindelijk niet in staat bleek tot het doen van de noodzakelijke concessie aan zijn rigide principes, met alle gevolgen van dien. Maar ook als een aanmerkelijk veelzijdiger figuur dan zoals hij gebruikelijk wordt beschreven.

Zeker, Filips had zijn positieve kanten, moet ook Elorza bekennen. Maar onder invloed van de nieuwe politieke wind in Spanje dreigt de beeldvorming naar de andere kant door de slaan. Opvallend is bijvoorbeeld het succes in Spanje van de vorig jaar verschenen Filipsbiografie van de hand van historicus Henry Kamen. Ook hier het beeld van de zorgzame, voorzichtige vorst, die ondanks zijn drukke bezigheden tijd vond voor familie, jacht en af en toe een slippertje. Het is ironisch, meende een criticus over de biografie van Kamen, dat deze demonische despoot voor zijn vijanden en heilige voor zijn aanhangers nu wordt afgeschilderd als de modelman van de kleinburgerij in de twintigste eeuw. Ook Kamen is volgens collega historicus Elorza gevallen voor de verlokkingen van de Spaanse markt. “In de jaren zeventig schetste Kamen nog een zwart beeld van de inquisitie, maar daar is nu weinig meer van te merken”, meent hij.

Met de vierhonderdste sterfdag is Filips voor een groot deel nog een raadsel, waarvan het historisch oordeel wordt vertroebeld door politieke stellingnames. De poging om Filips als een moderne Europese vorst neer te zetten is wat Antonio Elorza betreft in ieder geval niet geslaagd. “Wat moet een modern vorst met een verzameling van vijfduizend relikwieën, lichaamsdelen van heiligen? Dat is het werk van iemand met een mentaliteit uit de twaalfde eeuw.” Om nog maar te zwijgen over het door Filips gebouwde Escorial. “Een koninklijk klooster heeft helemaal niets met de verlichting te maken. Een werk van een gepriviligeerde plaatsvervanger Gods. Inclusief een eigen luikje om de mis vanaf zijn koninklijke bed te volgen.”

Met het Filips de Tweede T-shirt, nu verkrijgbaar in de museumwinkel van het Escorial, zal men deze historicus niet zien lopen.