Sancties en Saddam

DE MAATREGELEN van de Verenigde Naties tegen Saddam Hussein zullen de geschiedenis ingaan als dé lakmoesproef voor de doelmatigheid van internationale sancties. De besluiten van de Veiligheidsraad die tot de sancties leidden voldoen aan de belangrijkste voorwaarden. (Dat kan niet van alle lopende sancties tegen veroordeelde staten worden gezegd). In het geval van Irak zijn, om te beginnen, alle landen verplicht zich te houden aan de sancties, zoals zij zijn uitgevaardigd door de Veiligheidsraad. Bovendien hebben de sancties een nauwkeurig omschreven doel. Nadat Irak de Golfoorlog had verloren, werd het verplicht zijn massavernietigingswapens te liquideren. Vervolgens moest het zijn grenzen openstellen voor speciale VN-teams die, onbelemmerd, op de naleving van het gebod toezien. Ten slotte werd het aan sancties onderworpen zolang niet is komen vast te staan dat alle massavernietigingswapens zijn verschrot en de installaties waar zij werden aangemaakt, zijn gesloopt. Die laatste voorwaarde is tegelijk de zwakte van het systeem. Hoe wordt in een uitgestrekt land met tal van natuurlijke schuilplaatsen ooit voldoende zekerheid verkregen?

De opleggers van de sancties hebben die kant van de zaak vermoedelijk niet over het hoofd gezien. Maar zeker de Amerikanen gingen ervan uit dat Saddam niet lang genoeg aan de macht zou blijven om die vraag relevant te doen worden. Dat is een misrekening gebleken. Saddam Hussein heeft nog steeds de absolute macht vast in handen, hoeveel complotten inmiddels ook tegen hem mogen zijn gesmeed. De vraag is dus hoe de sancties te beëindigen terwijl Irak bestuurd blijft worden door een man over wiens bedoelingen niemand illusies kan hebben. Mèt sancties is al geen zekerheid te verkijgen, zonder sancties zijn de VN kansloos.

OPNIEUW HEEFT Iraks leider nu de internationale gemeenschap uitgedaagd. Onaangekondigde inspecties laat hij niet meer toe - waarmee het belangrijkste middel tegen omzeilen van het VN-regime krachteloos is geworden. Saddam nam zijn besluit nadat de leider van de inspectieteams had aangekondigd dat hij de Veiligheidsraad nog geen beëindiging van de sancties kon voorstellen. We zijn daarmee weer aanbeland bij de impasse van eind vorig jaar, toen Saddam de Amerikaanse inspecteurs uitwees.

Intussen is er een belangrijk verschil. Ditmaal wordt niet gedreigd met militair ingrijpen om Saddam tot rede te brengen. Dat zou ook niet kunnen want de middelen ter plaatse zijn niet meer toereikend. En er zijn geen plannen voor versterking. VN-secretaris-generaal Kofi Annan zegt toch mogelijkheden te zien voor een vergelijk. Maar zijn eerdere bemiddeling blijkt uiteindelijk niet het gehoopte resultaat te hebben opgeleverd.

Nu maar afwachten wat de les van deze episode voor de toekomst zal zijn. Anders gezegd: doorstaan de VN de lakmoesproef?