Gedachten bij Private Ryan (vervolg)

Saving Private Ryan wordt vooral geroemd omdat in deze film wordt afgerekend met het denkbeeld dat oorlog een romantische aangelegenheid zou zijn. De door Steven Spielberg aangerichte gebeurtenissen, zijn versie van wat zich in de eerste uren van 6 juni 1944 op Omaha Beach in Normandië heeft afgespeeld, benadert de werkelijkheid van de oorlog zoals deze werkelijkheid nog nooit is benaderd. Zegt men.

“Je moet goed opletten”, zei iemand die niet wist dat ik de film al had gezien, en die het beste met me voor had. “Nadat de eerste soldaten het strand hebben bereikt, zie je er één die zijn eigen arm opraapt.” Ja, dat moet iets onvoorstelbaar verschrikkelijks zijn: iemand die een paar seconden eerder nog recht van lijf en leden is, en die dan plotseling zijn arm in het zand ziet liggen. Wat speelt zich in zijn hersens af? Om daar achter te komen zou je binnen zijn hersens moeten filmen. Daar zou je groter radeloosheid, dieper wanhoop zien dan ooit in de bioscoop vertoond zal worden.

In Battery Park, het stukje groen tussen Manhattan en de zee, staan een paar oorlogsmonumenten. Eén bestaat uit acht hoge rechthoekige zuilen van natuursteen. Van een bepaalde lage hoek uit gezien, lijken het wolkenkrabbers die horen tot de echte wolkenkrabbers van het Financial District. Op iedere zuil staan aan weerskanten over drie kolommen de namen van gesneuvelden gebeiteld. Het begint met Michael Abate en onderaan de laatste zuil staat Michael N. Zyla. Op het pleintje dat door de gedenkstenen wordt omgeven was de televisie van een plaatselijk station aan het werk; vijf mensen, geen van allen ouder dan dertig. De jongste, een meisje, voerde recht in de camera kijkend het woord. Ze wees een naam aan: James M. Ryan. En ze vertelde met alle trouwhartigheid die - zo te zien - in haar was hoe wáár deze film is. Volgde het verhaal over de opgeraapte arm. Dat zouden die avond de kijkers horen. Een aantal zou dat de volgende ochtend op het werk verder vertellen. Kort gezegd: eerst wordt de film teruggebracht tot zijn mate van 'echtheid', wat een doel van de maker is. Dan wordt de 'echtheid' gereduceerd tot het gruwelijkste van alle gruwelijkheden die daar te bezichtigen zijn.

Is dat een nadeel? Het lijkt me niet. Je kunt geen realistische oorlogsfilm maken zonder een minimaal bloedbad te vertonen. De geschiedenis bestaat niet alleen uit verhalen over wat er vroeger is gebeurd, hoe dat gekomen is en wat er menselijkerwijze op moest volgen. De geschiedenis is ook een eindeloze aaneenschakeling van evenementen die je in de bioscoop kunt volgen, van Ben Hur en de avonturen van Cleopatra, tot de Killing Fields en de Invasie. De eerste bedoeling van een verfilmd evenement is dat zoveel mogelijk mensen in de bioscoop zo lang mogelijk op het puntje van hun stoel blijven zitten. Dat bereikt de maker door een spannend verhaal te vertellen. En af en toe moeten ze de neiging krijgen, hun ogen dicht te knijpen. Daarvoor is in het evenement een aantal gimmicks ingebouwd. Als het allemaal gelukt is, wordt de film een kassucces en krijgt eventueel een aantal Oscars.

Ik geloof in de goede trouw van Steven Spielberg. Ik denk dat hij tot het soort mensen hoort dat een verlangen heeft naar het onmogelijke: in het verleden te kijken alsof je erbij was. Wat dat aangaat is hij vergeleken met de meesten in het voordeel: hij kan een poging doen om het zelf te maken. Tweede Wereldoorlog of prehistorie, hij probeert het. Dat moet een groot avontuur zijn. Je kunt het hem ook niet kwalijk nemen als zo'n onderneming veel geld opbrengt. Voor iedere geslaagde reconstructie van een uur verleden zou ik in de rij gaan staan en tweemaal de prijs betalen. Waar komen dan het verzet en het wantrouwen - niet alleen bij mij - vandaan?

Het is moeilijk na te gaan. In Saving Private Ryan wordt een hoofdrol gespeeld door Tom Hanks. Een goed acteur. Maar op zeker ogenblik keek hij met half toegeknepen ogen naar de horizon. Dat kan voorkomen, ook in de oorlog. Maar hij keek als John Wayne. Hij keek zoals alle Amerikaanse acteurs kijken, in het Wilde Westen, op de brug van een zeeroversschip, altijd als ze op gevaarlijk terrein zijn maar voor de duvel en zijn grootje niet bang. Toen vroeg ik me af wat er in de volgende oorlogsfilm uit Saving Private Ryan zal worden overgenomen. Ik doe geen voorspelling, maar ik heb mijn vermoeden. Ten slotte iets zeer onredelijks. Ik dacht: blijf van mijn oorlog af.