EUROPESE TOPONDERNEMERS; Belmiro de Azevedo van de Portugese holding Sonae; Een beetje strateeg pakt zijn kansen

Hij wordt beschouwd als de rijkste man van Portugal. Belmiro de Azevedo van het machtige Portugese concern Sonae geldt als het prototype van een self-made zakenman. Een creatieve doorzetter. “ Ik houd van concurrentie”, zegt hij. De Azevedo is blij dat Portugal straks volwaardig meedoet in de frontlinie van de Monetaire Unie. “Als er één land is dat kan profiteren van de euro dan is het wel Portugal.” Portugal, aldus De Azevedo, is nog steeds veel te centralistisch en te bureaucratisch. Toch biedt het land volgens hem nog volop mogelijkheden. Maar de huidige regeringspolitiek van het verhogen van minimumlonen, sociale zekerheid en ziekenzorg wijst hij af. “De enige manier om werkelijk voooruitgang te boeken is groei, meer investeringen en banen scheppen.”

Voor Belmiro de Azevedo, directeur-grootaandeelhouder van de machtige Portugese holding Sonae, lijdt het geen enkele twijfel. Als er een land is dat kan profiteren van de euro, dan is het wel Portugal. “Ik geloof dat ik eindelijk de boodschap heb weten over te brengen aan de Portugezen dat de euro vooral van belang is voor het midden- en kleinbedrijf, vooral in de kleinere landen”, zegt hij en geeft ter ondersteuning van zijn woorden een flinke mep op zijn bureaublad. “Die zullen er groot voordeel van hebben.”

We zitten in een vrijwel anoniem gebouw, vastgeplakt aan een magazijn waar vrachtwagens af en aan rijden om houten bouwmaterialen op te halen. Het kloppend hart van Sonae bevindt zich even buiten Maia, een stadje aan de rand van Porto. Belmiro de Azevedo regeert van hier uit zijn zakenimperium: een donker gelambrizeerde kamer, met oosterse kasten en kunstvoorwerpen.

In Portugal kennen ze hem als Belmiro, wellicht niet zozeer een koosnaampje alswel een uiting van bewondering voor zijn prestaties. Ondernemer, uitgesproken aanhanger van de Europese eenwording en een vechter die onbeschroomd zegt waar het op staat. Een getaande verschijning (60 jaar), geboren en getogen in het industriële noorden van Portugal, die geldt als het prototype van een self-made zakenman. Een creatieve doorzetter die zijn fortuin maakte gedurende de overgang van Portugal naar democratie, niet direct een van de meest ondernemingsvriendelijke periodes in Portugals geschiedenis.

Aanvankelijk leek het er op dat De Azevedo, zoon van een timmerman, zijn carrière had gevonden als tophandballer bij FC Porto. Na zijn studie voor chemisch ingenieur kreeg hij een baan aangeboden bij Sonae, in die dagen een zieltogend fabriekje van spaanplaat dat in handen was van de lokale bankier Pinto de Magelhaes. Het bleek een succes: De Azevedo gooide het roer bij Sonae drastisch om en wist de Portugese markt voor geplastificeerde laminaten te veroveren. Door zijn bedrijven goed renderend te houden wist De Azevedo ze te vrijwaren van de nationalisaties na de Anjer-revolutie.

Met de houtlaminaten als basis groeide Sonae door de jaren heen uit tot een reus op het gebied van dienstverlening en industriële activiteiten. Geen expanderende markt in Portugal, of Sonae heeft er een belang in: financiële dienstverlening, supermarkten, winkelcentra, sportwinkels en doe-het-zelfmagazijnen. Vorig jaar behaalde het beursgenoteerde Sonae Investimentos, de overkoepelende houdstermaatschappij, een omzet van 412 miljard escudos (ruim 4,6 miljard gulden) en een winst vóór belasting van 257 miljoen gulden. Sinds vorig jaar is de aparte holding Inparsa afgesplitst met daarin de harde industriële kern van op hout gebaseerde bouwproducten, de succesvolle krant Publico, toeristencomplexen en het derde mobiele telefoonnet dat in Portugal actief wordt. Bij elkaar vorig jaar goed voor 1,2 miljard gulden omzet en een winst van ruim 100 miljoen gulden. Met 52 procent van de aandelen van beide houdstermaatschappijen in handen, geldt De Azevedo als de rijkste man van Portugal.

“Dit is nog steeds een land in ontwikkeling met veel mogelijkheden”, verklaart Belmiro de Azevedo de veelzijdige activiteiten van zijn holding. “En er zijn nog steeds maar weinig mensen met genoeg capaciteiten en financiële middelen om hier gebruik van te maken.” Een beetje strateeg pakt zijn kansen, meent de ondernemer. “Dat hoort nu eenmaal bij mijn karakter.”

Op een kast valt in een rij boeken Competition in Global Industries van Michael Porter op. De zakenman blijkt gecharmeerd van de bedrijfstakmatige analyse van economische processen en van Porter in het bijzonder. Porter blijkt deel uit te maken van de adviesraad van Sonae. Zelf probeert hij ieder jaar een week uit te trekken om een cursus te volgen aan een internationale universiteit en zo bij te blijven met de laatste ontwikkelingen in de economische wetenschap.

De Azevedo ziet zichzelf vooral als de klassieke entrepreneur die, als de zaken eenmaal op de rails staan, nieuwe gebieden zoekt en de lopende zaken aan anderen overlaat. “Als een markt volledig verzadigd is, zoals bijvoorbeeld de voedseldetailhandel, is het belangrijkste dat een goed team van managers de zaken in de gaten houdt.” De structuur van het topmanagement van zijn holdings in Maia is betrekkelijk overzichtelijk: een team van elf managers runt Sonae Investimentos en bij Inparsa zijn het zelfs maar zeven man. Ook in de lagen daar onder hecht Belmiro de Azevedo het grootste belang aan goede managers, bij voorkeur niet te oud. “De top-vijftienmanagers van onze onroerendgoedtak hebben een gemiddelde leeftijd van onder de veertig. Goed opgeleide managers die hun zaakjes kennen. Ik hoef daar nauwelijks aandacht aan te besteden.”

Dat zowel Sonae Investimentos als Inparsa een weinig homogeen geheel vormt zal de ondernemer niet ontkennen. De nogal versplinterde indruk mag dan een aardige afspiegeling zijn van de kansen die de entrepreneur zoal is tegengekomen op de weg van succes, met de in ondernemersland veelbezongen synergie en schaalgrootte heeft het allemaal niet zoveel te maken. Zeker met een aantal nieuwe, in het oog lopende projecten, zoals de draagbare telefoons, een project voor een toeristisch complex (Touralta) en de pas verworven meerderheid in een noodlijdende commerciële televisiezender, klagen analisten dat ze nog wel eens het spoor bijster raken in De Azevedo's financiële labyrint.

De afsplitsing van Inparsa was een eerste stap om de zaken enigszins op te delen. “De boodschap die we aan de markt wilden geven was dat we ons gaan concentreren op Sonae Investimento”, zegt De Azevedo.

Belangrijke reden voor het allegaartje ligt evenwel in de Portugese bureaucratie, die het herstructureren van een bedrijf een kostbare aangelegenheid maakt. De ondernemer mag daar graag een voorbeeldje van geven. Zeer onlangs werd het aandelenkapitaal van Modelo Continente, de warenhuisketen van de groep, vergroot van 37,4 tot 100 miljard escudo's (1,12 miljard gulden). Er moest aan administratiekosten een kleine 6 miljoen gulden worden neergeteld. “Ongelofelijk. Notarissen, registratiekosten. Belachelijk”, moppert de grootondernemer. “Elke keer als je ondernemingsstatuten aanpast ben je handenvol geld kwijt. In Londen zou hetzelfde grapje ons maar een paar duizend dollar hebben gekost.”

Het stompzinnige is dat iedereen in Portugal het er over eens is dat de zaken moeten veranderen. Inclusief de regering, die weet dat ze vroeger of later het geld terug moet betalen, maar in de tussentijd wel de centen vasthoudt. Dit is een vorm van belasting die gericht is tegen productiviteit en creativiteit. En tegen verandering.''

Niettemin toont De Azevedo zich tevreden dat Portugal straks volwaardig meedoet in de frontlinie van de monetaire unie. Als het Portugese bestuurslid voor de Europese Vereniging ter promotie van de euro, een organisatie opgericht door Helmut Schmidt en Valérie Giscard d'Estaing, is het een zaak die De Azevedo na aan het hart ligt. Niet dat de euro een al te omstreden kwestie in Portugal is: zowel de nu regerende socialisten als de oppositionele sociaal-democraten zijn altijd voorstanders van de invoering geweest. Het gezeur rond de notariskosten daargelaten, is Belmiro de Azevedo dan ook wel te spreken over het beleid van de socialistische regering van premier António Guterres. Voortbouwend op de politiek van zijn conservatieve voorganger Cavaco Silva is het financieringstekort gedisciplineerd teruggebracht en is de rente aanzienlijk gedaald.

Vooral op de omwisselkosten van de escudo, niet een van 's werelds meest courante deviezen, zullen volgens hem straks belangrijke besparingen worden gerealiseerd. Het afdekken van valutarisico's, een kostbaar specialisme dat in Portugal nog nauwelijks van de grond is gekomen, wordt binnen Europa overbodig. Binnen Sonae zal vooral de industriële tak, die sterk exportgericht is, van de euro kunnen profiteren. Niet spectaculair, enkele miljoenen dollars per jaar, schat De Azevedo de besparingen. In de detailhandel van Sonae is al jaren geleden een begin gemaakt met de voorbereidingen op de euro.

Wat de langetermijngevolgen van de euro zijn is ook voor De Azevedo nog niet geheel duidelijk. Het schrikbeeld in veel zuidelijke landen, dat consumentenprijzen uniformer worden en zullen stijgen naar Noord-Europees niveau, is volgens hem onterecht. De ondernemer verwacht een zekere harmonisatie, maar uiteindelijk hangt de zaak af van de prijsstrategie van de grote leveranciers van massaproducten. Onderzoekers van Sonae hebben op verzoek van De Azevedo een aantal prijzen naast elkaar gelegd, met een aantal opmerkelijke resultaten. “Een voorbeeld: Coca Cola is in Spanje dertig tot veertig procent goedkoper dan in Portugal. De omzetbelasting is daar wel iets lager, maar dat verklaart niet het prijsverschil”, zegt hij. “En de goedkoopste plaats in Europa voor Schotse whisky is onze hypermarkt in Porto.” En de Port? “Misschien is die wel goedkoper in Londen”, lacht de ondernemer.

Portugal mag dan gedisciplineerd zijn best doen, het onversneden Euro-enthousiasme dat jaren heeft geheerst, lijkt enigszins aan erosie onderhevig. Klagerige geluiden zijn te vernemen over het feit dat sectoren als de textiel- en schoenenindustrie en de agricultuur problemen ondervinden door de toegenomen concurrentie op de open markt. En volksvoedsel nummer een, de in honderd varianten opgediende kabeljauw, moet nu van buiten worden geïmporteerd. Maar dat soort litanieën zijn aan De Azevedo niet besteed. “Die problemen waren hoe dan ook gekomen. Het gaat vaak om kleine bedrijven met een lage productiviteit en zonder goede strategie, zonder logistiek of goede ontwerpen. Ze zijn nu hooguit sneller van de markt verdrongen.”

“Het interessante is dat je ziet dat de schoenenindustrie en de meer modegerichte kleding juist weer bijtrekken met veel betere ontwerpen en een agressievere marktaanpak. Door de concurrentie vanuit het Verre Oosten waren we bijna vergeten dat we een enorme markt vlak naast ons hebben in de vorm van Spanje. En wat de vis betreft: de reders hebben veel te lang gewacht met modernisering. Behoudzucht en onderkapitalisatie hebben tijdige investeringen tegengehouden. Daar moeten ze nu niet over gaan zeuren.”

Ook de in Portugal te beluisteren angst dat Europese investeerders - de niet al te geliefde Spaanse buur in het bijzonder - binnendringen en een deel van het bedrijfsmatige erfgoed wegkapen, wuift De Azevedo weg. “Het interesseert me niets of een bedrijf in handen is van Spaanse, Franse of Britse aandeelhouders”, zegt hij beslist. “Het gaat om de toegevoegde waarde die een onderneming brengt in de vorm van welvaart en werkgelegenheid. En als sommige Portugese ondernemers niet in staat zijn hun bedrijf overeind te houden, dan kunnen ze maar beter iets anders gaan doen.”

Wat opvalt in het Portugal anno 1998 is dat de aantoonbare economische vooruitgang nog niet heeft geleid tot een gespreide welvaart. Nergens in Europa rijden de Mercedessen-cabriolet en de BMW 700-series zo talrijk over de wegen, terwijl boeren en arbeiders nog steeds door armoe getekend door het leven gaan. De huidige regeringspolitiek van het verstevigen van minimumlonen, sociale zekerheid en ziekenzorg zet volgens De Azevedo weinig zoden aan de dijk. “De enige manier om werkelijk vooruitgang te boeken is groei, meer investeringen en banen scheppen”, meent hij. Daarom zijn volgens hem de buitenlandse investeringen van cruciaal belang.

Wat tot dusver in Portugal niet deugt is een te grote centralisatie van zowel private als overheidsinvesteringen rond de hoofdstad Lissabon.

“Portugal is nog steeds een napoleontische staat. We zijn het meest gecentraliseerde land van Europa: maar zeven procent van het overheidsbudget wordt door lokale overheden uitgegeven en het grootste deel daarvan gaat op aan ambtenarensalarissen.” Niet alleen moet het staatsapparaat drastisch worden teruggebracht, maar ook moet Lissabon overtuigd worden van de noodzaak dat de verschillen in ontwikkeling tussen Portugals regio's moeten worden teruggebracht. Op dit moment gebeurt nog het tegenovergestelde, meent hij. “De verschillen worden alleen maar groter. Op zichzelf vind ik zo'n Expo in Lissabon prima. Maar die tentoonstelling kost twee tot drie miljard dollar. Nu wordt er weer gepraat over een nieuw vliegveld in Lissabon. En dat terwijl de investeringen van publieke fondsen rondom Lissabon al zo hoog liggen. Een groter vliegveld in Porto zou zeer nuttig zijn voor Noord-Portugal en (het Spaanse) Galicië en bovendien een stuk goedkoper aangelegd kunnen worden.”

Dat Porto, samen met Rotterdam, in het jaar tweeduizend de culturele hoofdstad van Europa zal zijn is natuurlijk mooi meegenomen, maar de impact ervan zal niet zo groot zijn als van de Expo in Lissabon, meent De Azevedo. De ondernemer combineert zijn Europese instelling met oprechte trots voor zijn geboortegrond rond Porto. “Als je ziet wat hierin het verleden bereikt is, besef je een zekere verplichting om als opvolger van de vorige generatie je steentje bij te dragen. Lissabon is door Porto van de Moren verlost. Het grapje is dat ze zonder ons in Lissabon waarschijnlijk nu nog tulbanden zouden dragen.”

Een en ander betekent overigens niet dat De Azevedo voorstander is van regionalisering van het land, een van de politieke hangijzers van dit moment in Portugal. “Als ondernemer ben ik een tegenstander van een nieuwe, extra bestuurslaag. We hebben al veel te veel politici. Voor een land van onze omvang heb je aan een premier, tien ministers en honderd parlementsleden meer dan genoeg. Betaal ze drie keer zoveel en je krijgt de beste mensen die het land kunnen runnen.”

Politiek gesproken heeft de machtige ondernemer zich nooit bij een partij aangesloten, al wil hij wel kwijt van nature dichter bij de conservatieve sociaal-democraten te staan dan bij de socialisten. Des te opmerkelijker was de knallende ruzie die hij de afgelopen maanden uitvocht met PSD-leider Marcelo Rebelo de Sousa. De Azevedo, zo luidde samengevat de kritiek van de PSD-leider, zou zich via zijn goede contacten in het socialistische kamp verrijkt hebben aan een transactie met een staatsbedrijf. “Ik zal me doodvechten tegen iedere poging me te laten misbruiken voor partijpolitieke belangen”, briest De Azevedo. “Ik ben een onafhankelijke zakenman die nog nooit om een gunst heeft gevraagd, van wat voor regering dan ook. In veel Latijnse landen willen ze gedienstige ondernemers, wat in mijn geval niet opgaat. En bovendien laat ik me de mond niet snoeren.” De Sousa kan beter een andere betrekking zoeken, meent de grootondernemer. “Deze persoon staat bekend als een paljas, altijd al geweest trouwens”, oordeelt hij verbeten. “Volkomen ongeschikt om het land te leiden. Hij zal verdwijnen.”

De toegenomen internationalisering noopt Sonae om naast het pakken van kansen op de thuismarkt steeds verder uit te breiden over de grens. Hoewel De Azevedo onbetwist de voordelen van het gemeenschappelijk Europa verdedigt, wordt daarbij met een begerig oog gekeken naar de Zuid-Amerikaanse markt. Een tendens die bij veel grote Portugese en Spaanse ondernemingen valt te bemerken. “In de voedseldetailhandel zullen we bijna iedere cent gaan stoppen in de voedselketens in Brazilië”, verklaart hij beslist. “Het is een enorm land met een groeipotentie in de komende tien jaar. Bovendien is het onze cultuur en onze taal.” Grote jongens als Carrefour, Wal-Mart, Ahold en Auchan strijden mee om een deel van de koek, maar dat stimuleert De Azevedo alleen maar. “Ik houd van concurrentie”, verklaart hij strijdlustig.

Voor non-foodsectoren als sportartikelen en bouwmaterialen wordt het Iberisch schiereiland het strijdperk waar Sonae zich op concentreert. Wat de industriële ondernemingen betreft zijn de ambities op het gebied van laminaten en houtproducten er niet minder op geworden. “We bestuderen nu twee overnames. Als die doorgaan zijn we nummer één in de wereld.” Groei die volgens De Azevedo is gestimuleerd met de vorming van de Europese markt. Steeds belangrijker wordt het volgens hem om in alle drie grote economische machtsblokken te zitten: zowel in Europa, als op de Amerikaanse markt als in Azië. “Er bestaat een globale concurrentie op het gebied van technologie en basisgrondstoffen zoals houtvezels. Maar de afzetmarkten zijn meer afgeschermd. Daar moet je in zitten.”

Op de thuismarkt doet De Azevedo weer geheel mee in de slag rondom mobiele telefonie. “We waren vijf jaar geleden al voor het verkrijgen van de eerste licentie in de race. Dat hebben we pijnlijk verloren, maar soms leer je van je nederlagen. De vooruitzichten waren toen dat het netwerk in Portugal met ongeveer een half miljoen gebruikers voor de komende tien jaar wel voldoende zou zijn. En velen dachten dat dat nog te optimistisch was. Ons netwerk is ontworpen op basis van twee miljoen gebruikers”, aldus de ondernemer.

Volgens De Azevedo komt de nieuwe mobiele telefoonaanbieder bovendien op een bijzonder gunstig moment in de markt. “Niet alleen is de markt aan het exploderen. Er is een technologische verandering, er komt een extra frequentie vrij voor gebruik zodat we met telefoons op de markt kunnen komen die twee frequenties benutten. Portugal wordt het eerste land waar dit mogelijk is.”

Nu Sonae zich ook op de markt voor de mobiele telefoons begeeft, deed in Portugal al het gerucht de ronde dat straks de koper van 10.000 escudos (110 gulden) aan boodschappen in de Continente-supermarkt een mobiele telefoon van Belmiro de Azevedo cadeau krijgt. De ondernemer moet er even om lachen, maar laat merken dat die gedachte serieus is. “Onze zaak is het verkopen van communicatie. Dus als u een goede klant bent, zullen we kijken wat we kunnen doen.”