Turken in Duitsland raken verzeild in een isolement

Milli Görüs is de grootste organisatie van Turkse moslims ter wereld. Haar poging om te integreren gaat in Duitsland moeizamer dan in Nederland.

KEULEN, 6 AUG. Frauenplatz staat er met vette letters op het bordje. Op de parkeerplaats voor het kantorencomplex van de islamitische gemeenschap Milli Görüs (Nationale Visie) in Keulen zijn aparte plaatsen voor de auto's van de vrouwelijke kaderleden. Sinds enkele jaren nemen ze evenals de jongeren steeds actiever deel aan de Turks-islamitische beweging in Europa.

Duitsland is met vakantie, evenals het merendeel van de Turkse gemeenschap. Nogal wat vakken op de parkeerplaats van het hoofdkwartier van Milli Görüs in Europa zijn leeg. Het fort in Keulen wordt bewaakt door algemeensecretaris Mehmet Sabri Erbakan, de 32-jarige neef van de leider van de politieke islam in Turkije, Necmettin Erbakan. Eind 1995 werd de medicus, die deels in Turkije en deels in Duitsland opgroeide, vanuit de jongerenorganisatie in die functie gekozen. Sinds die tijd is hij samen met voorzitter Ali Yüksel bezig met een koersverandering.

Milli Görüs is nog steeds innig vervlochten met de Turkse politieke islam. Zo werden er in 1995 bij de algemene verkiezingen in Turkije twintig mensen van Milli Görüs uit Duitsland op de kandidatenlijst van de toenmalige Welvaartspartij geplaatst, waarvan er twee werden verkozen. Deze partij is in Turkije sinds kort buiten de wet gesteld. Verder richt de de eerste generatie Turken in Duitsland zich nog sterk op het moederland. Desondanks gaat de aandacht van Milli Görüs in Keulen meer en meer uit naar het ontwikkelen van een islamitische identiteit die niet gebonden is aan een land, in dit geval Turkije. Erbakan: “Ik maak in eerste instantie deel uit van een religieuze minderheid in Duitsland.”

Milli Görüs is met ruim 200.000 leden en 745 moskeeën de grootste Turks-islamitische beweging in de wereld. Het zwaartepunt ligt in Duitsland. Daar wonen 2,7 miljoen mensen met een Turkse achtergrond, van wie naar schatting 90 procent nog steeds alleen de Turkse nationaliteit bezit.

Erbakan: “Dat we Turken zijn helpt ons niet bij het oplossen van onze problemen hier. Bovendien hebben we in de afgelopen decennia ervaren dat het Turkse nationalisme slechts problemen heeft geschapen. Denk bijvoorbeeld maar aan de kwestie van de Koerden in Turkije zelf.”

De Duitse Binnenlandse Veiligheidsdienst, het Bundesambt für Verfassungsschutz, is er in tegenstelling tot de collega's in Nederland van overtuigd dat Milli Görüs uiteindelijk een bedreiging vormt voor de democratie. Dat het streven naar integratie aan de hand van de islamitische identiteit slechts een dekmantel is. Persvoorlichter Susannne Karkowsky licht de angst van de dienst toe: “Men is er op uit een parallelle samenleving in te richten. Wat ze willen is een politieke organisatie, gebaseerd op de wetten van de islam, de sharia.”

In het laatste jaarrapport van het Bundesambt für Verfassungsschutz wordt Milli Görüs ervan beticht onder de in Duitsland levende Turken een islamitische identiteit te willen ontwikkelen, om zo tot een machtige beweging te kunnen uitgroeien. Daarbij vormen de jongeren, de derde generatie Turken, de belangrijkste doelgroep. Het rapport voorspelt “dat deze Turkse jongeren zo worden onttrokken aan de invloed van de pluriforme westerse samenleving”.

De Nederlandse Binnenlandse Veiligheidsdienst (BVD) is minder bezorgd. “De politieke islam in ons land kent weliswaar vele verschijningsvormen, maar speelt kwantitatief een bescheiden rol. (...) Het ligt niet voor de hand dat de meer radicale varianten van de politieke islam in Nederland op korte termijn aan kracht en omvang zullen winnen”, aldus een recent BVD-rapport.

Is Milli Görüs in Nederland anders dan in Duitsland?

Mehmet Sabri Erbakan van de organisatie in Duitsland en Üzeyir Kabaktepe, coördinator van Milli Görüs in Amsterdam, zeggen dat dat de verschillen zijn terug te voeren op de omstandigheid dat de integratie van Turken in Nederland en in Duitsland anders verloopt. Kapaktepe: “In Nederland hebben we stemrecht, en zelfs als je geen Nederlands paspoort hebt, dan heb je nog stemrecht op lokaal niveau. Juist daardoor is de Turkse bevolking veel meer geworteld geraakt in de Nederlandse samenleving.” Volgens hem is de afwijzende houding van de Duitse samenleving ten opzichte van de integratie van migranten er debet aan dat Milli Görüs daar in een isolement verzeild raakt. “Dat levert uiteindelijk het gevaar op van een naar binnengekeerde politiek, omdat veiligheid en zekerheid alleen nog in de eigen kring zijn te vinden.”

Erbakan wijst op de racistische houding van veel Duitsers en op de druk om te assimileren in plaats van te integreren. “De erkenning, enkele jaren geleden, dat veel Turken nooit naar hun moederland zouden terugkeren, was enerzijds een opluchting. Men had er eindelijk voor gekozen om te blijven. Anderzijds betekende het dat men definitief deel uitmaakt van een samenleving die buitenlanders niet accepteert, die niet openstaat voor integratie van migranten.”

De algemeen-secretaris van Milli Görüs schetst een somber beeld van de positie waarin de derde generatie Turken in Duitsland zich bevindt. “Feitelijk staan ze er slechter voor dan de tweede generatie. Velen beheersen de Turkse noch de Duitse taal goed. Dat komt doordat ze bijvoorbeeld niet naar de kleuterschool zijn gestuurd, maar in die jaren door hun ouders voor de Turkse televisie werden gezet. Ze begonnen hun leven op school al met een achterstand. Ook leven nogal wat Turken in getto's in Duitsland. Hun omgeving is vrijwel volledig Turks, zodat ze zich in de Turkse gemeenschap onderdompelen, met een minimaal contact met de Duitse samenleving.”

Dat de Turkse jongeren in Duitsland hard moeten vechten voor een plaats in de samenleving, heeft de oriëntatie op hun wortels, op de Turkse en de islamitische cultuur, versterkt, zo wordt algemeen ervaren. Erbakan: “Maar al snel komen ze tot de conclusie dat de gerichtheid op Turkije hen in Duitsland niet veel verder brengt. Wat overblijft is de islam. Het feit dat ze onderdeel uitmaken van een islamitische minderheid, geeft hun de kracht een eigen positie in de westerse samenleving te bevechten.”

Maar waarom dan nog steeds die naam Milli Görüs (Nationale Visie)?

“Na mijn aantreden eind 1995 hebben we onze naam Europese Milli Görüs Vereniging (AMGT) veranderd in Islamitische Gemeenschap Milli Görüs (IMGM)”, aldus de algemeensecretaris. “Het was een bewuste keus om ons duidelijk als moslims te profileren. Bovendien onderscheiden we ons hiermee van Turkije, waar het sinds de oprichting van de republiek verboden is het woord islam te gebruiken in een officiële titel. De correcte politieke lijn in Turkije is de nationalistische lijn. Toen er na de instelling van het meerpartijenstelsel in de jaren vijftig ruimte ontstond voor de islam in de politiek, werden we gedwongen ons te associëren met die nationalistische visie. Maar feitelijk staat 'Milli' voor het volk dat de koran aanhangt.”

Het grote struikelblok voor Milli Görüs om veranderingen binnen de Turkse gemeenschap in Europa af te dwingen, om de oriëntatie sterker op integratie te richten dan op het moederland, is het lage ontwikkelingspeil van zeker de eerste generatie Turken.

Erbakan: “In de eigen kring moeten we eerst nog het onderscheid zien aan te brengen tussen islam en tradities. Vaak worden die twee met elkaar verward. Een vader die met de klacht bij ons komt dat zijn dochter niet wil trouwen met de man die hij voor haar heeft uitgezocht, krijgt van ons steevast het antwoord dat hij haar niet zijn wil mag opleggen.”

De orthodox-islamitische levensstijl van nogal wat Turken in Europa speelt volgens Erbakan mede in op het fundamentalistische beeld dat mensen in het westen van de islam hebben. “De Turken in Europa zullen moeten veranderen. Ze kunnen niet vasthouden aan de tradities die ze vanuit Turkije hebben meegebracht. Bovendien moeten we bewijzen dat islam en democratie wel degelijk met elkaar zijn te verenigen.”

Waarom werd de laatste Europese bijeenkomst van Milli Görüs vorige maand in Nederland gehouden en niet zoals gewoonlijk in het Duitse Dortmund?

Erbakan: “We wilden ons niet profileren midden in de campagne voor de Duitse verkiezingen [die in september plaatsvinden], waarin rechts-extremistische groepen zich sterk tegen de buitenlanders afzetten. De bijeenkomst van Milli Görüs was bedoeld om duidelijk te maken dat binnen het steeds hechtere Europa wel 17 miljoen moslims leven. Bovendien wilden we de aandacht richten op het Nederlandse integratiemodel, dat haaks staat op het het assimilatiemodel in Duitsland, dat we verwerpen.”