Moskou getrouwe; Todor Zjivkov (1911-1998)

ROTTERDAM, 6 AUG. Met de dood van Todor Zjivkov is de laatste bladzijde van de geschiedenis van het Oost-Europese communisme omgeslagen. Hij was de laatste van de gevreesde leiders die decennialang verpersoonlijkten wat president Reagan ooit een “aberratie van de geschiedenis” noemde.

Zjivkov, op 7 september 1911 geboren in het niet ver van Sofia gelegen dorp Pravec, werd al op jonge leeftijd, in 1932, lid van de toen nog verboden communistische partij van Bulgarije. In de oorlog sloot hij zich aan bij de antimonarchistische partizanenbeweging en fungeerde als plaatsvervangend commandant van de regio Sofia. Toen het Rode Leger eind 1944 Bulgarije binnentrok was hij actief betrokken bij de putsch van het Vaderlandse Front, waarin de door Georgi Dimitrov geleide communistische partij domineerde. Het lag dan ook voor de hand dat de jonge Zjivkov snel carrière maakte in de partijhiërarchie: in 1948 werd hij partijchef van Sofia en na Dimitrovs dood in 1950 werd hij gekozen tot kandidaatlid van het Politburo, het hoogste partijorgaan. Toen hij in 1954 de positie van partijchef bereikte, was hij een van de jongste partijleiders in de communistische wereld.

Zjivkov heeft zich, tot de komst van Gorbatsjov, pijnlijk nauwgezet gehouden aan de lijn die de Sovjet-Unie uitstippelde. In 1956 was hij loyaal aan Nikita Chroesjtsjov toen die Stalin veroordeelde, maar in 1964 stond hij ook weer aan de kant van Leonid Brezjnev, toen die Chroesjtsjov aan de kant schoof. Bulgarije verwerd onder Zjivkovs bewind als partijleider allengs tot “de achtste Sovjet-republiek”: de hele economie, vooral de landbouw, was erop gericht om aan de behoeften van de Russen te kunnen voldoen. In de jaren tachtig moesten Bulgaren er bijvoorbeeld genoegen mee nemen dat in hun kiosken wel Sovjet-kranten verkrijgbaar waren, maar Bulgaarse nauwelijks, door gebrek aan papier.

De toenemende kritiek onder sommige Bulgaarse communisten dat het land zich te slaafs aan Sovjet-zijde opstelde - Bulgarije deed uiteraard enthousiast mee aan de inval van de Warschaupact-landen in Tsjechoslowakije in 1968 - beantwoordde Zjivkov steevast met de slogan: “Samen met de Sovjet-Unie, in leven of dood”.

“Hij diende de Sovjet-Unie met groter vuur dan de Sovjet-leiders zelf deden”, schreef Georgi Markov ooit, een dissidente Bulgaar die later ging werken op de Bulgaarse afdeling van de BBC. In 1978 werd Markov op bevel van Zjivkov vermoord door de Bulgaarse geheime dienst, door middel van een prik met een giftige paraplupunt. Markov was de partijleider met zijn kritische commentaren in de Bulgaarse BBC-uitzendingen een doorn in het oog. In zijn boek “Ontmoetingen met Todor Zjivkov” schetst Markov overigens een beeld van de Bulgaarse leider dat veel genuanceerder is dan dat van de byzantijnse, machtsbeluste stalinist. Markov herinnert zich dat hij herhaaldelijk door de partijleider werd opgetrommeld voor wandelingen in de bossen rond Sofia en voor bijeenkomsten in kleine kring, waarbij Zjivkov zich onderhield met de belangrijkste kunstenaars van het land. Zjivkov, zo schreef Markov, was aardig, hartelijk, gemoedelijk, een voortreffelijke luisteraar, vol zelfironie, boerenslim en in staat anderen als gelijken te behandelen.

Anderzijds was er volgens Markov niemand die een “vernietigender, verderfelijker invloed heeft gehad op het leven van de Bulgaarse intelligentsia”.

Onder invloed van Gorbatsjovs perestrojka werd Zjivkovs positie - hij was inmiddels president - vanaf 1985 langzamerhand uitgehold, maar het duurde nog tot november 1989 tot Zjivkovs rol definitief was uitgespeeld en hij vervangen werd. De jaren daarna heeft Zjivkov, die leed aan suikerziekte, een langdurig gevecht gevoerd met de justitiële autoriteiten: in september 1992 werd hij veroordeeld tot zeven jaar cel wegens machtsmisbruik en verduistering van staatsgelden. In verband met zijn gezondheidstoestand heeft hij echter nooit in de gevangenis gezeten. Hij stond onder huisarrest. De overtuiging dat hij het altijd bij het rechte eind heeft gehad, heeft Zjivkov nooit verlaten: onlangs nog opende hij een site op Internet (bg//tzhivkov/) waar hij bezoekers “goede wil en optimisme in het nieuwe millennium” wenste.