Koor van critici voorziet het artistieke einde van de Bayreuther Festspiele; Wagner blijft irriteren en fascineren

De Bayreuther Festspiele kennen dit jaar geen nieuwe enscenering van een Wagner-opera. Toch blijven de Spiele hét jaarlijkse sociale evenement van Duitsland. De fascinatie die de al meer dan anderhalve eeuw omstreden Wagner oproept, is nog steeds onstuitbaar.

BAYREUTH, 6 AUG. Tijdens het einde van het tweede millennium vreest een vreemd samengesteld koor van Wagnercritici het einde van de Bayreuther Festspiele. Men meent dat de Götterdämmerung rond Wagners eigen theater, in 1876 ingewijd met de première van de operacyclus Der Ring des Nibelungen, al ver is gevorderd.

Als deze godenschemer niet snel wordt verdreven met het licht van een grote schoonmaak, staat volgens tal van Wagnerhaters, maar ook Wagnerliefhebbers en Wagnerfamilieleden, het einde van een artistiek interessant Bayreuth vast. Zelfs Sir Georg Solti, een jaar geleden overleden, roept het vanuit zijn graf in zijn dit jaar postuum verschenen autobiografie: “De Wagner-Festspiele hebben zichzelf overleefd.” Solti, beroemd als Wagnervertolker, vond Wagner aan het eind van zijn leven eigenlijk vocaal onuitvoerbaar.

De fascinatie die de al meer dan anderhalve eeuw omstreden Wagner oproept, is nog steeds onstuitbaar. Iedereen bemoeit zich met hem en met de familieaangelegenheid die Bayreuth is. De toch al omvangrijke Wagnerbibliotheek is ook dit jaar weer flink uitgebreid, onder andere met een boek van Frans Wilhelm Beidler (1901-1981). Als kind van Isolde Wagner was hij de eerste Wagner-kleinzoon en zijn boek Der Weg zum Wagnermythos gaat over zijn grootmoeder Cosima Wagner.

Ideaal gaat het tegenwoordig inderdaad niet op de Groene heuvel in Bayreuth. De opening van de Festspiele, dit jaar met de herhaling van Der fliegende Holländer in de regie van Dieter Dorn, is echter nog altijd hét jaarlijkse sociale evenement van Duitsland - op het terras voor het Festspielhaus willen politici, industriëlen en cultuurmagnaten worden gezien. Elk jaar is ook de publieke belangstelling voor Bayreuth met een half miljoen aanvragen voor kaartjes tien maal groter dan het aantal beschikbare plaatsen. Daar zitten de echte liefhebbers, die na een zes uur durende voorstelling rustig nog een half uur uittrekken om hun zanghelden Wagneriaans langdurig te huldigen.

Net als vorig jaar bieden de Festspiele dit jaar geen nieuwe productie. De laatste nieuwe productie, Die Meistersinger von Nürnberg, dateert uit 1996 en was in de oude en vertrouwde regiestijl van Festspielleiter Wolfgang Wagner nauwelijks nieuw. De nu 78-jarige kleinzoon van Richard Wagner is sinds 1951 artistiek leider, aanvankelijk samen met zijn broer Wieland, na diens dood in 1966 alleen. Hij zal het jaar 2001 willen halen om zijn 50-jarig jubileum te vieren. En wat is dan een leeftijd van 81 voor een gezonde en actieve man die nog steeds dwarse ideeën heeft? Bondskanselier Konrad Adenauer trad pas af op zijn 87ste.

Om Wolfgang Wagners opvolging wordt nu al gestreden. Zijn nicht Nike Wagner, dochter van Wieland Wagner, liet al jaren geleden haar belangstelling blijken en solliciteert dit jaar opnieuw in haar boek Wagner Theater, met 432 pagina's nog van een redelijk bescheiden lengte. Ze wil af van de Wagner-mythologie die het opera-oeuvre en de familie heeft vervlochten. De twistende en echtbrekende familie weerspiegelt wat er op het podium voorvalt tussen de goden in het Walhalla, de helden op aarde en de lieden in de onderwereld.

Nieuw is die mening niet, ook in 1876 werd Wagner in een Berlijnse spotprent verweten een nieuwe mythologie te scheppen: hij werd afgebeeld als de oppergod Wotan. Maar wie Wagner als Wotan ziet, heeft Der Ring des Nibelungen niet goed begrepen. Wotan verlangt uiteindelijk naar “das Ende, das Ende” en Wagner wilde juist af van die oude mythologische godenwereld. Hij laat het Walhalla in Götterdämmerung in vlammen opgaan en in de Rijn verdrinken om plaats te maken voor een nieuwe, betere wereld, zonder bezitsdrang en machtsmisbruik.

Alleen al wegens haar pleidooi om behalve Wagner-opera's ook werk van andere componisten in Bayreuth op te voeren, maakt Nike Wagner geen enkele kans bij oom Wolfgang en de stichting die Wagners erfgoed in Bayreuth nu beheert. Waarom zou men andere opera's dan die van Wagner in Bayreuth vertonen? Dat kan in elk ander theater. Naar Bayreuth komt het publiek voor Wagner.

Wolfgang Wagner leeft ook in onmin met zijn zoon Gottfried, na de publicatie van zijn boek Wer mit dem Wolf heult. Gottfried Wagner houdt zijn hele familie, vanaf Richard tot en met Wolfgang, verantwoordelijk voor antisemitisme, Hitler en de holocaust. Wagners antisemitisme blijft Bayreuth achtervolgen: Wolfgang Wagner zat nog bij Hitler op schoot. Maar Bayreuth kan niet worden verweten het te negeren. In 1985 werd het kwalijke tentoongesteld in het Richard Wagnermuseum in zijn voormalige huis Wahnfried en bracht ook Wagners joodse vrienden en de joodse bijval voor zijn werk in kaart. Dit jaar is er in Bayreuth een symposium van Wagenriaanse omvang over 'Wagner und die Juden' onder auspici'en van de universiteiten van Bayreuth, Heidelberg en Jeruzalem.

Een tegenslag voor Wolfgang Wagner was onlangs de afzegging “om persoonlijke redenen” van Willy Decker, die volgend jaar een nieuwe productie zou brengen van Lohengrin. Het was voor het eerst in de Bayreuthgeschiedenis dat een regisseur een opdracht teruggaf. Wagner onderhandelt nu met de regisseur Keith Warner en de Brusselse dirigent Antonio Pappano.

Dit jaar gaat de Ring voor het laatst in de opzienbarende productie van Alfred Kirchner en ontwerpster Rosalie. In 2000 is er een nieuwe Ring, van Jürgen Flimm. De keuze voor Flimm (“Ik ben geen Wagneriaan”) bewijst opnieuw het avontuurlijke artistieke beleid van Wolfgang Wagner, die eerder omstreden regissseurs als Patrice Chéreau, Götz Friedrich, Werner Herzog, Harry Kupfer en Heiner Müller engageerde. Richard Wagner riep al om: “Iets nieuws, telkens weer iets nieuws!”

Ook Dieter Dorns half naturalistische, half abstraherende enscenering van Der fliegende Holländer staat haaks op de Wagner-traditie. Het duet tussen de Holländer en Senta verwijst naar Tristan und Isolde: als een sterrenhemel op hen neerdaalt, denkt men aan het Tristan-duet 'O sink hernieder, Nacht der Liebe'. Ondertussen doet de opzienbarende theatertechniek Dalands huis door het heelal zweven en wentelen.

Senta wordt gezongen door de hoogdramatische Cheryl Studer, die een niet moeiteloos maar toch indrukwekkend roldebuut maakt. Ook in de titelrol overtuigt Alan Titus pas geleidelijk ten volle. Misschien ligt het aan dirigent Peter Schneider, die in de ouverture afstand neemt van de onstuimige muziek. Bij Dorn redt Senta de Holländer niet van zijn eeuwige tocht over de zeeën. Het achterdoek valt, we zien het theater, de voor dood liggende Senta staat gewoon op. De mythe is ontluisterd, onder auspiciën van Wolfgang Wagner.

    • Kasper Jansen