Vermeends molensteen

PvdA-staatssecretaris van Financiën, Willem Vermeend, heeft er geen geheim van gemaakt dat hij graag op een andere post in het kabinet was teruggekomen. Hij had alle reden om een andere post te zoeken. Niet omdat zijn bewindsperiode als een mislukking te boek staat, integendeel. De nijvere bewindsman eindigde in de journalistieke jurering van het televisieprogramma Netwerk als de op één na beste bewindspersoon van het eerste kabinet-Kok. Ook zijn hoge - achtste - plaats op de kieslijst van de PvdA verraadt een succesvol optreden. Maar zo veel eerbetoon kan werken als een aansporing om snel weg te wezen. Valt er voor hem als de politiek verantwoordelijke voor de belastingheffing in de komende periode nog iets te winnen? Als geen ander kent Vermeend de gevaren die hem bedreigen.

Het meest riskant wordt het belastingplan voor de 21ste eeuw. Dat behelst de opsplitsing van de inkomstenbelasting in drie heffingen: de aloude maar uitgeklede inkomstenbelasting over vooral arbeidsinkomen, een vermogenswinstbelasting voor grootaandeelhouders en een rendementsheffing over het profijt van vermogen. Die laatste heffing is nieuw en komt zelfs nergens anders op de wereld voor. Vermeend heeft haar op een uiterst behendige manier in de Haagse coulissen gewrocht met als bekroning de politieke acceptatie in het regeerakkoord. Zijn eveneens honkvaste minister Zalm (VVD) komt daarvoor evenzeer lof toe, maar deze bewindspersoon haast zich om Vermeend overeenkomstig het algemeen bestaande beeld als de fiscale whizzkid af te schilderen. Die benadering van Zalm komt eerder voort uit strategisch inzicht dan uit bescheidenheid. Het plan is namelijk in het gevaarlijke vaarwater van de technische uitvoering terechtgekomen. In het politieke traject was het nog wel mogelijk de vele fiscale hoogleraren en organisaties van belastingadviseurs die tegen de plannen te hoop lopen, te negeren als studeerkamergeleerden en beperkte denkers. Maar nu komt het er op aan de ruwe schets van de ideeën om te zetten in bruikbare wetgeving. Volgens verscheidene belastingdeskundigen zal het niet lukken de nieuwe wetgeving met de internationale regels in overeenstemming te brengen. Ook voorzien zij dat vermogende belastingbetalers bij bijvoorbeeld een teruglopende effectenbeurs onredelijk zwaar belast worden. Dat laatste valt slechts op te lossen met verfijningen die al bij voorbaat niet zijn opgewassen tegen de creativiteit van de belastingadviseurs. Bij een zo belangrijke operatie als het splijten van de inkomstenbelasting, mogen geen risico's worden genomen. Kok wil de plannen al in het komend voorjaar uitgewerkt zien. Zo moet er de gelegenheid zijn om ruim vóór de invoering op 1 januari 2001 de maatschappelijke kritiek te verwerken. Maar Vermeend is geen liefhebber van ongecontroleerde kritiek. Hij zal zeker zijn vertrouwde strategie toepassen: zijn grootste critici betrekken bij de opzet van de regeling. De betrokkenen betalen dat privilege met compromissen over hun standpunt en een zekere binding aan het eindresultaat.

Of de zo ontstane wet technisch deugt, wordt uiteindelijk beoordeeld door de Hoge Raad. Die heeft onlangs duidelijk gemaakt daarbij kritisch te werk te gaan, zeker als de wetgever burgers ongelijk behandelt. Vermeend had de Raad het recht ontzegd de wetgever zo minutieus op de vingers te kijken, maar daar heeft de Hoge Raad zich niets van aangetrokken. Met een zelfverzekerde en kritische belastingrechter zoals die zich nu manifesteert, kan Vermeend veel te stellen krijgen. Vooral omdat onderdelen van zijn wetgeving in de eerste regeerperiode duidelijke sporen van haastwerk vertonen. Kleine onzorgvuldigheden kunnen leiden tot zulke grote problemen bij de rechter dat reparatiewetgeving nodig is.

Daarnaast is het politieke tij anders dan vier jaar geleden. De Kamer, toen murw van vier slopende jaren met de inerte CDA-staatssecretaris Van Amelsvoort, haalde haar oud-collega Vermeend in als een wonderkind. Oppositie was eigenlijk afwezig. Tegenover een linksere Kamer met profileringsdrang moet Vermeend een fiscaal beleid met een hoog VVD-gehalte verdedigen. Vooral GroenLinks zou het hem in het debat wel eens flink lastig kunnen maken door de pragmatische staatssecretaris te confronteren met onversneden links gedachtengoed. Intussen pint de VVD Vermeend vast op het voortzetten van zijn ondernemersvriendelijk beleid, hetgeen tal van al in voorbereiding zijnde douceurtjes vergt. Dat terwijl de aardigheidjes voor de burgers massaal gaan sneuvelen in het belastingplan voor de volgende eeuw.

Met een controversiële wetgevende operatie onder handen, principiële aanvaringen met de rechter voor de boeg en fikse politieke oppositie in het vooruitzicht, is het niet zo vreemd dat Vermeend zwaar inzette op een andere regeringspost. Maar het succes van het fiscale wonderkind werd een molensteen om zijn eigen nek. Het is de vraag of formateur Kok zijn succesvolle staatssecretaris van Financiën heeft beloond met een nieuwe ambtstermijn of hem daartoe heeft veroordeeld.

    • Aertjan Grotenhuis