SPD kijkt afgunstig naar vernieuwing in VS

Gerhard Schröder, SPD-kanselierskandidaat, probeert president Clinton gerust te stellen over de intenties van zijn partij als die in september de macht overneemt van de CDU.

BERLIJN, 5 AUG. De Amerikaanse president Bill Clinton heeft van de Duitse sociaal-democraat Gerhard Schröder geen brief ontvangen; de schrijver Günter Grass, oud-premier Shimon Peres van Israel en Groenen-leider Joschka Fischer wel. Sommige politieke leiders zijn eenvoudig te belangrijk. Bij hen gaat de uitdager van bondskanselier Helmut Kohl persoonlijk langs.

Vandaag is de in Duitsland aanhoudend populaire Schröder in Washington voor een bezoek aan Clinton. Wat is mooier dan dat de kiezers thuis op de televisie de kanselierskandidaat van de SPD kameraadschappelijk en handenschuddend kunnen zien in het gezelschap van grote politieke leiders. Minder dan twee maanden voor de verkiezingen op 27 september liggen de sociaal-democraten nog steeds op kop in de opiniepeilingen. Voor het eerst in de naoorlogse geschiedenis van Duitsland bestaat de kans dat een kanselier bij verkiezingen wordt weggestemd.

Schröder ondergaat een spoedcursus internationale betrekkingen. Zo is hij het afgelopen jaar al drie keer op visite geweest bij de Franse premier Lionel Jospin, een politieke broeder en de belangrijkste partner in Europa. Hij reisde naar Jeruzalem om voormalig minister-president Shimon Peres te bezoeken, want 'schuld en boete' blijft een hoeksteen van de buitenlandse politiek van Bonn. Hij bezocht de Nederlandse premier Wim Kok, wiens consensus-politiek hij bewondert. En uiteraard vloog hij als eerste naar Groot-Brittannië, waar premier Tony Blair weet hoe verkiezingen gewonnen moeten worden.

De Duitse media-'profi' doet alles om deze zomer voor de camera's te komen. Het ene moment presenteert hij in Berlijn zijn gebundelde brieven aan prominente personen over het moderne Duitsland, het andere moment houdt hij een debat met kritische intellectuelen als Jürgen Habermas over de toekomst van de Europese burger of duikt hij op in het chique hotel Adlon om sceptische internationale bankiers van zijn lust tot moderniseren te overtuigen.

Maar wie garandeert dat hij de linkse achterban van de partij in bedwang kan houden, vraagt het bedrijfsleven zich af? En hoe houdt de SPD-kandidaat zich staande als er een coalitie van SPD en Groenen uit de bus komt?

Daarom ook is Schröder naar het Witte Huis gereisd, om de Amerikaanse president gerust te stellen. Nu is de ijstijd tussen de SPD en Washington allang voorbij. Van voormalig kanselier Willy Brandt, die het in de jaren zeventig voor de vredesbeweging opnam, huiverden de Amerikanen. En toen de SPD buitenland-specialist Egon Bahr Washington eens de les las over de indammingspolitiek van Amerika tegenover Moskou, was het Witte Huis hoogst geïrriteerd.

Maar inmiddels behandelt de Amerikaanse regering de Duitse sociaal-democraten allang niet meer als een risico voor de transatlantische betrekkingen. De SPD-kandidaat zal president Clinton er vandaag van verzekeren dat ook een door Schröder geleide regering een betrouwbare bondgenoot blijft.

“De Duits-Amerikaanse betrekkingen waren altijd goed. Iedere Duitse regering moet er belang bij hebben dat ze goed blijven”, zei Schröder vlak voor zijn vertrek in Hannover, waar hij nu nog als minister-president van Nedersaksen zetelt. Schröder maakt in dit verband ook graag melding van zijn stiefdochter, het kind van zijn vierde vrouw Doris dat in Amerika is geboren. Een 'sterk Duitsland', een 'sterk Europa' en een 'sterke alliantie met Amerika' gaan hand in hand, meent de SPD-politicus. “Je kunt van de een houden, zonder van de ander een vijand te maken”.

Ook de Amerikaanse vrees voor de ongerichte manschappen in Joschka Fischers Groenen-partij zal Schröder wegnemen. Als hij bondskanselier wordt, kunnen de Groenen met hun ideeën over opheffing van de NAVO en hun afwerende houding ten aanzien van de Duitse deelname aan internationale vredestroepen zoals in Bosnië het wel vergeten. “Het ligt voor de hand dat zulke opvattingen geen schijn van kans hebben in een nieuwe regering te worden verwezenlijkt”, aldus Schröder. Op basis van een VN-mandaat kan Amerika er ook bij een SPD-regering zeker van zijn dat de Bundeswehr meedoet aan een vredesmissie in Kosovo, zal hij Clinton toezeggen.

Overigens meent de ervaren buitenlandspolitieke woordvoerder van de SPD, Günter Verheugen te weten, dat de Amerikanen “beter met Schröder uit de voeten zullen kunnen dan met de ietwat wollige kanselier”. In Washington wordt Schröder als vertegenwoordiger beschouwd van “een nieuwe politiek met nieuwe ideeën”, die heeft laten weten ook positiever te staan tegenover de toetreding van Turkije tot de Europese Unie.

Hoewel in Duitsland zelf menigeen nog zoekt naar het nieuwe van Schröders plannen - die in sommige gevallen niet veel afwijken van Helmut Kohls programma - is de SPD-kandidaat in ieder geval een vertegenwoordiger van een jongere generatie leiders. Net als Tony Blair en Clinton zoekt Schröder naar een 'derde weg' om de economie te hervormen, in te spelen op de globalisering en tegelijkertijd een 'sociaal gezicht' te bewaren. De Duitse historicus Arnulf Baring ziet in Schröder een Duitse Clinton. Net als de Amerikaanse president is Schröder pragmatisch, weinig dogmatisch en zou hij het sociale netwerk kostenbewust kunnen repareren.

Schröder maakt er ook geen geheim van dat hij het goede van het Amerikaanse systeem “graag wil stelen”. Precies een jaar geleden bezocht Schröder tal van high-techondernemingen in Chicago en Seattle om zijn kennis van de informatie-industrie bij te spijkeren. Daar was hij onder de indruk van de enorme snelheid waarmee vernieuwingen worden doorgevoerd.

“Als ik de snelheid zie waarmee innovaties in Amerika worden omgezet in producten, word ik onrustig”, zegt Schröder regelmatig. Maar aan begrippen als 'share-holder-value' en risicobereidheid moeten de Duitsers nog wennen.

“Beste mijnheer Harms, in Duitsland denken de meesten bij het woord 'aandelen' nog altijd aan speculatie”, schrijft Schröder aan de Duitse topman van het Amerikaanse computerconcern Hewlett-Packard. Ook hij kreeg een brief van de kanselierskandidaat, die in de bundel Und weil wir unser land verbessern is opgenomen. “De driehoek productiviteit-baan-pensioenvoorziening moeten wij eerst nog componeren”, stelt Schröder vast. Hij wil wel veranderen, maar hoe moeizaam is het niet de bevolking mee te krijgen, laat staan de achterban in zijn eigen partij.

Dat is ook de reden waarom Schröder in de VS met een zekere argwaan wordt bekeken. Uitlatingen van partijvoorzitter Oskar Lafontaine, beoogd minister van Financiën in een kabinet-Schröder, over het Amerikaanse 'casino-kapitalisme' komen niet goed aan. Recepten als substantiële loonstijgingen in het hogelonenland Duitsland om de investeringen aan te jagen en verkorting van de werkweek om banen te scheppen, worden door Amerikaanse investeerders argwanend bekeken.

Deze opvattingen zijn een anathema voor Jost Stollmann, de rijke computerondernemer die in Schröders schaduwkabinet met Economische Zaken is belast. Stollmann, die met Schröder is meegereisd naar Washington, is een kolfje naar de hand van de Amerikanen met zijn uitspraken over lage belastingen, sanering van het sociale stelsel en meer eigen verantwoordelijkheid. Maar hoe scherp hebben tal van SPD'ers de laatste weken Stollmann niet aangevallen wegens zijn 'neo-liberale' denkbeelden. “Eerst de verkiezingen winnen op 27 september, maar op 28 september barst de oorlog los”, lieten talrijke vakbondsbonzen achter de coulissen weten.

Gerhard Schröder en de Amerikaanse president hebben gespreksstof te over. Clinton hoeft zich overigens niet gepasseerd te voelen, dat hij geen brief van de SPD-kandidaat heeft gekregen. Schröder had brieven aan 26 bekende persoonlijkheden willen schrijven, maar dat was hem niet gelukt en heeft een 'ghost-writer' aan het werk gezet. Met een live-gesprek waarin Schröder zijn plannen toelicht, is de Amerikaanse president beter af.