Egon Schiele groots herdacht in zijn geboorteplaats Tulln; Ontmaskering van een schildersmythe

In Tulln, vijftig kilometer ten westen van Wenen, worden op verschillende locaties maar liefst 300 werken van de Oostenrijkse schilder Egon Schiele tentoongesteld. Ze maken het mogelijk om Schieles artistieke én persoonlijke ontwikkeling op de voet te volgen.

TULLN, 4 AUG. Oostenrijk herdenkt dit jaar niet alleen de honderdste sterfdag van de legendarische keizerin Sisi, maar ook de schilder Egon Schiele (1890-1918) op grootse wijze. In Schieles geboorteplaats Tulln, vijftig kilometer ten westen van Wenen, worden maar liefst driehonderd schilderijen en tekeningen tentoongesteld. Zo zijn in de plaatselijke gevangenis, in 1990 tot Schiele Museum getransformeerd, negentig vroege tekeningen en schilderijen te zien en in het naburige Minoritenkloster hangt de beroemde collectie Leopold, die eerder naar New York en Barcelona reisde.

De schilder werd in de woning boven het station geboren - zijn vader was een kaiserlich und königliche spoorwegambtenaar - en dat was voor de Oostenrijkse spoorwegen reden om ook nog eens op het station van Tulln een Schiele-tentoonstelling in te richten. De drie exposities geven een uitzonderlijk compleet overzicht van de artistieke én persoonlijke ontwikkeling van de kunstenaar.

Vanaf 8 augustus wordt ook Mädchen (1917), de jongste Schiele-aanwinst van verzamelaar Rudolf Leopold, toegevoegd aan de collectie in het Minoritenkloster. Leopold kocht het doek twee maanden geleden tijdens een opzienbarende veiling voor 6,8 miljoen gulden, nadat de eerste bieder, een Zwitsers-Duits-Oostenrijks consortium, geen toestemming voor export had gekregen. Oostenrijkse kunstwerken mogen alleen het land uit als ze door een buitenlands museum worden aangekocht. Met een toespeling op de twee nog steeds als vermeend nazi-roofgoed in New York vastgehouden doeken Wally en Tote Stadt werd Mädchen aangeboden als 'meisje met een onberispelijk verleden'. Maar vlak voor de veiling dook toch nog een mogelijke erfgename op. Om een eindeloze rechtsstrijd te voorkomen - ook de erfgename kon haar claims niet met harde bewijzen steunen - werden de eventuele rechten voor een niet nader genoemd bedrag afgekocht.

Mädchen is een naakte jonge vrouw, frontaal afgebeeld. Door haar wat wijdbeense houding staat ze stevig op de grond. Ze lijkt op geen enkel model maar schijnt een compositie van verschillende vrouwen te zijn. Haar achtergrond is geel, een kleur die voor Schiele een sterk erotische betekenis had. Het is een van de weinige doeken uit Schieles laatste periode die helemaal voltooid zijn. In het jaar voor zijn dood begon Schiele het expressionisme achter zich te laten en vooral aan zijn vrouwelijke naakten is dat goed te zien. De vormen werden ronder en algemener, individuele trekken maakten plaats voor de archetypische vrouw.

Het meisje zal straks in het klooster hangen naast belangrijke werken als Kardinal und Nonne, Der Lyriker, de Eremiten en diverse zelfportretten in het klooster. Daar zijn verder ook vele tekeningen te zien. De op genitaliën gefixeerde Schiele heeft tientallen naakte meisjes en soms ook jongens getekend, zittend, knielend, liggend of staand. Zijn favoriete model was een geklede vrouw met opgeslagen rok, de benen gespreid.

Voor Schiele-liefhebbers is de tentoonstelling in het museum zeker zo interessant als de bekende meesterwerken van de collectie Leopold. Schieles artistieke ontwikkeling - van brave stadsgezichten via gestileerde bloemen naar het expressionisme - is er goed te volgen. En de biografische context die het museum biedt, levert een aantal verrassingen op. Zo leidde de kunstenaar volgens de Schiele-mythe het leven van miskend genie en werden zijn doeken door tijdgenoten met afschuw bekeken. Naar nu blijkt is die 'slechte' reputatie pas na zijn dood ontstaan. De nazi's beschouwden hem weliswaar als entarteter Künstler, maar bij zijn leven had hij een trouwe schare bewonderaars. Hij werd op de kunstacademie met open armen ontvangen en tijdens de Eerste Wereldoorlog zo veel mogelijk ontzien. Hij mocht als soldaat meestal in zijn atelier werken en zelfs in het buitenland exposeren. Wrang genoeg overleed hij kort na de oorlog aan de Spaanse griep, een paar dagen na zijn echtgenote. De tekening van zijn zes maanden zwangere en op sterven liggende vrouw Edith is zijn laatste werk.

Verder blijkt dat de zogenaamde zedenaffaire waardoor Schiele drie weken in voorarrest zat - hij zou een minderjarige hebben verleid - de kunstenaar dieper heeft geraakt dan tot nu toe bekend was. In het dit voorjaar verschenen Egon Schiele: Ich Gefangener. Kunst oder Kinderpornographie wordt Schiele door een gepensioneerde rechter gerehabiliteerd. De schilder is nooit wegens ontucht veroordeeld, de beschuldigingen bleken onhoudbaar. Wèl werd hem ten laste gelegd dat de jonge meisjes die bij hem in en uit liepen, met zijn naakttekeningen werden geconfronteerd.

Voor Schiele was de gevangenschap in Neulengbach in 1912 een traumatische ervaring en de aquarellen die hij er maakte zijn nu, samen met het door hem gebruikte bed en deur Nr. 2 uit die gevangenis, in het Schiele Museum te zien. Ich Gefangener, Die Tür in das Offene und Nicht gestraft sondern gereinigt fühl ich mich! tonen zijn gevoelens van opstandigheid en depressiviteit.

De spoorweg-tentoonstelling is meer voor treinliefhebbers, al kan niet worden ontkend dat Schiele veel plezier beleefde aan zijn spoor-connectie. Familieleden van spoorwegambtenaren konden goedkoper reizen en Schiele deed dat vaak in gezelschap van zijn mooie zuster Gerti. Tekeningen van haar hangen in het museum en in het klooster.