Openingen

Ter inleiding een geschiedenis die ik hier al eerder heb verteld. In 1996 won Veselin Topalov in het VSB-toernooi in Amsterdam een mooie partij van Gari Kasparov. Wie toen een beetje de pest in had was een andere deelnemer, Nigel Short. Topalov had zijn overwinning te danken aan een serie artikelen die Kasparov in 1993 had gepubliceerd. Topalov had ze gelezen en gezien dat niet alles klopte. Ook Short had die artikelen gelezen toen hij zich in 1993 op zijn match tegen Kasparov voorbereidde. Maar Short was slim. Hij dacht dat Kasparov zich niet echt vergiste, maar een welbewuste misleidingspoging had gedaan, speciaal voor hem bestemd. “Je weet hoe die Russen zijn“, had zijn secondant Kavalek gezegd.

Maar ze vergisten zich. In 1996 speelde Kasparov tegen Topalov trouwhartig wat hij in 1993 had aanbevolen. Topalov strafte het af en Short besefte dat Kasparov indertijd zijn eerlijke mening had gegeven. Als Short niet zo slim was geweest, had hij er zelf in 1993 gebruik van kunnen maken.

Short was te wantrouwig geweest, maar in het algemeen is een zeker wantrouwen tegen de openingsanalyses van actieve schakers wel gerechtvaardigd. Ze werken heel hard en niemand geeft graag zijn geheimen gratis weg aan de concurrentie. Bewust onwaarheid schrijven doen ze zelden, maar vaak wordt iets dat heel belangrijk is 'vergeten'.

De zomer is het seizoen van de open toernooien. Duizenden schakers, van amateur tot grootmeester, stromen uit over Europa en allemaal willen ze hun openingsrepertoire piekfijn in orde hebben. “Wat moet ik doen tegen het Scandinavisch?“ vroeg een leergierig amateur. Ik liet hem een partij zien die ik net had gevonden in het juli-nummer van Inside Chess. De winnaar, Rashid Ziatdinov, had daarin een artikel geschreven met de titel: 'Hoe kan je het best tegen een sterkere tegenstander spelen?' Psychologie was niet onbelangrijk, zo leerde ik uit dat artikel. Maar nog belangrijker was een goede openingsvariant.

Wit Ziatdinov-zwart Shabalov, Toronto 1998

1. e2-e4 d7-d5 2. e4xd5 Dd8xd5 Tegenwoordig zie je ook vaak 2...Pf6 3. d4 Lg4, wat bekend staat als de Portugese variant, maar in feite door Belgische spelers onder aanvoering van Jadoul is uitgewerkt. Na 4. Pf3 doen de zwartspelers dan 4...Dxd5 5. Le2 Pc6 en ze zijn blij, omdat ze vinden dat ze een stelling hebben bereikt die iets makkelijker voor zwart is dan de standaardvarianten na 2...Dxd5. Maar ook tegen deze zetvolgorde kan het systeem gespeeld worden dat Ziatdinov hier demonstreert. 3. Pg1-f3 Lc8-g4 4. Lf1-e2 Pb8-c6 5. d2-d4 0-0-0 6. c2-c4 Dd5-f5 Veel analyses geeft Ziatdinov niet. Hij zwijgt over 6...Dh5 en zegt alleen dat 6...Da5+ 7. Ld2 Db6 8. c5 Dxb2 9. Lc3 zwart de dame kost. 7. Lc1-e3 Pg8-f6 8. Pb1-c3 e7-e6 9. Dd1-a4 Lg4xf3 10. Le2xf3 Pc6xd4 11. Le3xd4 Td8xd4 12. Da4xa7 Df5-e5+ 13. Pc3-e2 Td4xc4 En hier geeft Ziatdinov aan dat 13...Lb4+ 14. Kf1 zwarts problemen alleen maar groter zou maken doordat Th8 verloren dreigt te gaan. 14. Da7xb7+ Kc8-d7 15. Ta1-d1+ Lf8-d6 16. Td1xd6+ De5xd6 17. Db7-b5+ Tc4-c6 18. 0-0 Dd6-c5 19. Tf1-d1+ Pf6-d5

20. Lf3xd5! Dc5xb5 21. Ld5xc6+ Kd7xc6 22. Pe2-d4+ Kc6-c5 23. Pd4xb5 Kc5xb5 24. Td1-d7 Kb5-c6 25. Td7xf7 Th8-d8 26. g2-g4 Td8-d2 27. Tf7xg7 Td2xb2 28. Tg7xh7 Kc6-d6 29. g4-g5 c7-c5 30. g5-g6 Tb2-b8 31. Th7-h3 Kd6-e7 32. Th3-f3 c5-c4 33. Kg1-f1 Tb8-c8 34. Tf3-f7+ Zwart gaf op.

Een voorbeeld dat tot navolging noodt. Maar de leergierige amateur aan wie ik dit had laten zien neemt niet alles voor zoete koek en een paar dagen later kwam hij er op terug: “Alles goed en wel, maar volgens Fritz 5 moet zwart 7...Lxf3 8. Lxf3 Pxd4 spelen, en wat doe je dan?“ Hij zou die vervelende schaakcomputers eens de deur uit moeten gooien, dan zou hij veel beter gaan schaken, maar dat gelooft hij niet. Ik moest toegeven dat ik achteloos had aangenomen dat 8...Pxd4 helemaal niet ging wegens 9. Lxd4 c5 10. Db3. Onzin, want zwart speelt veel beter 9...De6+. Zou Fritz gelijk hebben? Niet helemaal. Na een tijdje zoeken vond ik iets dat heel goed voor wit was. Laat ik niet in details treden, ik ben ook niet verplicht om alles op te schrijven wat ik weet.

Toch was het een ernstig verzuim van Ziatdinov geweest dat hij over 7...Lxf3 niets had opgemerkt. Hij had een paar onnozele variantjes gegeven die iedereen makkelijk zelf zou kunnen vinden, maar als het er op aankwam zweeg hij. Natuurlijk. Hij wil nog wel eens winnen met die variant.

Ook Ziatdinov reist de open toernooien af. Vlak voor het hoogseizoen had hij in een veelgelezen tijdschrift listig een artikel geplaatst dat kan worden uitgelegd als een valstrik. De argeloze lezer kan denken: “Hé, Ziatdinov heeft 9...De6+ over het hoofd gezien. Hopelijk kom ik hem straks tegen, dan maak ik daar gebruik van.“ En dan krijgt hij de kous op de kop.

Ook ik ga naar een open toernooi en ik werk aan mijn openingsrepertoire. Er is geen beginnen aan. In een paar dagen studie probeer je in te halen wat je een jaar lang hebt verzuimd. Kan het niet zonder openingstheorie? Dat zou prettig zijn voor ouderen en luiaards. In de volgende partij probeert Ulf Andersson het. Hij doet alsof er geen theorie bestaat. Zo kan het dus ook, denk je. Helaas, het wordt geen succesverhaal. Zo kan het niet.

Wit Short-zwart Andersson, Keres Memorial, Tallin 1998

1. d2-d4 Pg8-f6 2. c2-c4 c7-c6 3. Pb1-c3 d7-d5 4. Pg1-f3 e7-e6 5. Lc1-g5 Pb8-d7 6. e2-e3 Dd8-a5 7. c4xd5 e6xd5 De theorie beveelt 7...Pxd5 aan. 8. Lf1-d3 Lf8-d6 En hier, om de zet 6...Da5 nog enige zin te geven, 8...Pe4. 9. Dd1-c2 0-0 10. 0-0 Tf8-e8 11. a2-a3 h7-h6 12. Lg5-h4 Da5-d8 13. Ta1-e1 Ld6-e7 Zwart heeft een normale stelling van de ruilvariant gekregen, alleen met drie tempi minder. “Zie hoe weinig het uitmaakt“, zou je nu graag zeggen. 14. Lh4-g3 Pd7-f8 15. h2-h3 Lc8-e6 16. Pf3-e5 Pf6-d7 17. f2-f4 Pd7-b6 18. f4-f5 Le6-d7 19. e3-e4 d5xe4 20. Te1xe4 Le7-f6

Maar natuurlijk maakt het wel uit. Zwart wordt weggevaagd. 21. Pe5xf7 Kg8xf7 22. Dc2-b3+ Pf8-e6 23. Tf1-e1 Pb6-d5 24. Pc3xd5 c6xd5 25. Db3xd5 Ld7-c6 26. f5xe6+ Kf7-g8 27. Dd5-f5 Lc6xe4 28. Ld3xe4 Dd8xd4+ 29. Lg3-f2 Dd4-d6 30. Df5-h7+ Kg8-f8 31. Le4-g6 Kf8-e7 32. Lg6xe8 Ta8xe8 33. Dh7-e4 Te8-c8 34. De4xb7+ Tc8-c7 35. Db7-e4 Lf6xb2 36. Lf2-h4+ g7-g5 37. De4-h7+ Ke7-d8 38. Dh7-g8+ Kd8-e7 39. Lh4-f2 Lb2-c3 40. Dg8-f7+ Ke7-d8 41. Df7-g8+ Kd8-e7 42. Te1-e4 Lc3-d2 43. g2-g3 Zwart gaf op.