'Zelfdoders ongelooflijk creatief'

De Servische Kroaat Slavko Dokmanovic werd ervan verdacht mede leiding te hebben gegeven aan de massamoord op 261 Kroaten op 20 november 1991. Zondagnacht werd hij dood aangetroffen in zijn gevangeniscel in Scheveningen.

DEN HAAG, 30 JUNI. “Onverklaarbaar”, noemde gisteren Vojislav Stanimirovic, politiek leider van de Serviërs in Oost-Slavonië, de zelfmoord van zijn vriend Slavko Dokmanovic. “Zo'n incident in zo'n elite-gevangenis valt niet te verklaren.” En zijn echtgenote Danilka Dokmanovic had haar vonnis ook al geveld: “Niemand kan mij overtuigen dat Slavko zelfmoord heeft gepleegd.”

Zondagnacht maakte de 48-jarige Dokmanovic in het huis van bewaring van het oorlogstribunaal in voormalig Joegoslavië in Scheveningen een eind aan zijn leven. In zijn vaderland leidt zijn dood tot speculatie. 'Dokmanovic is vermoord', zo luidt de teneur in sommige Servische kranten. “Dokmanovic kon er niet mee leven dat hij onterecht werd beschuldigd”, zegt Zoran Jovanovic, een lid van zijn verdediging. “Dokmanovic bracht zichzelf om het leven omdat zijn geweten het gewicht van zijn misdaden niet kon dragen”, meent daarentegen Vesna Skare-Ozbolt, hoofd van een Kroatische verzoeningscommissie.

Dokmanovic stond onder verscherpt toezicht. Donderdag, tijdens de de slotpleidooien, leek hij diep in de put te zitten. Waar hij in het begin van zijn strafzaak nog aantekeningen maakte, hing hij nu onderuitgezakt in zijn stoel, het hoofd diep tussen de schouders, en staarde hij met lege blik voor zich uit.

Vrijdag constateerde advocaat Toma Fila dat Dokmanovic er slecht aan toe was. Fila zegt die dag een brief te hebben gestuurd naar het tribunaal om extra psychiatrische hulp te vragen. Zondagmiddag klaagde Dokmanovic zelf ook dat hij zich beroerd voelde. Een arts adviseerde toezicht: het licht in zijn cel bleef de hele nacht aan en bewakers controleerden hem om het half uur. Rond middernacht, tussen twee inspectierondes, beroofde Dokmanovic zichzelf van het leven.

Het was niet de eerste maal dat Dokmanovic in problemen was. Eerder dit jaar stak hij volgens een vriend zijn bed in brand. Daarna werd Dokmanovic onder toezicht gesteld: het licht ging niet uit en hij stond onder voortdurende video-surveillance. De camera's werden na twee maanden uit zijn cel gehaald op verzoek van Dokmanovic en met instemming van zijn Servische psychiater, zo meldt een bron binnen het tribunaal. “Toch kon iedereen zien dat het slecht met hem ging”, zegt de vriend. “Eerst leefde hij voor dat dagelijkse telefoontje met zijn vrouw en kinderen, de laatste tijd leek hij niet geïnteresseerd.”

De VN en de rijksrecherche stellen twee aparte onderzoeken in naar de dood van Dokmanovic. Zijn strafzaak is met zijn dood definitief gesloten. “Je kan geen vonnis uitspreken over doden”, zegt woordvoerder Christian Chartier van het tribunaal. Postume vrijspraak zou geen (financiële) consequenties hebben gehad, zegt een andere woordvoerder. “De VN keren geen smartengeld uit.” Dat bleek al in de zaak van de Bosnische Serviër Goran Lajic, die in 1996 als slachtoffer van een persoonverwisseling ten onrechte in Scheveningen werd opgesloten. Hij kreeg daarvoor geen compensatie.

Milan Simic, een Bosnische Serviër die na een kort verblijf in Scheveningen in afwachting van zijn proces op borgtocht mocht terugkeren naar Bosnië, gelooft niet dat Dokmanovic tot zelfmoord is gedreven door slechte omstandigheden in de VN-strafgevangenis. “Ik zat op een andere verdieping dan Slavko, dus heb ik hem niet echt goed leren kennen. Maar de omstandigheden in Scheveningen zijn heel correct. Volgens mij ligt het meer aan de manier waarop hij gevangen is genomen. Ik heb me twee maanden voorbereid om naar Den Haag te gaan en nog was ik gedeprimeerd toen ik in mijn cel zat. Slavko werd door de Verenigde Naties ontvoerd. De ene dag ben je met je gewone leven bezig, de volgende morgen zit je in Scheveningen. Dat is een enorme schok.”

Slavko Dokmanovic werd op 27 juni 1997 inderdaad min of meer ontvoerd. De voormalige burgemeester van de stad Vukovar was er zich op dat moment niet van bewust dat het VN-tribunaal hem zocht. Met zijn aanhouding werd voor het eerst duidelijk dat het tribunaal over een onbekend aantal 'geheime dagvaardingen' beschikt.

Het huis van bewaring van de VN in Scheveningen bestaat uit 24 cellen met een oppervlakte van 10,8 vierkante meter en een eigen badkamer. Met 27 verdachten zitten die cellen nu vol en moet men enkele 'Nederlandse cellen' gebruiken. De verdachten beschikken over televisie en kranten en mogen elke dag tien minuten met hun familie bellen. Er is dagelijks gelegenheid tot luchten of sport.

Milan Simic beschreef in het Servische weekblad Vreme onlangs de sfeer in het cellenblok. Simic speelde schaak met de Dario Kordic, een voormalige leider van de Bosnische Kroaten, en met moslim-commandant van het beruchte detentiekamp Celebici. De Serviër Simo Zaric schreef grappige gedichten voor het prikbord, de Serviër Miroslav Tadic organiseerde ping-pong toernooien. “De sfeer tussen de gedetineerden is goed. De dagen glijden op een of andere manier voorbij”, aldus Simic. De hoofdregel: politiek is taboe.

Zelfmoord in gevangenissen is zelfs onder ideale omstandigheden niet uit te sluiten. Nederland, waar het internationaal gezien bijzonder weinig voorkomt, kende in 1996 zeventien zelfmoorden op bijna 39.000 gedetineerden en vorig jaar tien. De meeste zelfdodingen hebben plaats als de gedetineerde nog niet gewend is aan het gevangenisleven en onzeker is over zijn toekomst. Van de vijftien zelfmoorden in 1995 hadden er negen plaats in huizen van bewaring, waar veroordeelden hun proces afwachten.

Uit een onderzoek naar de twintig gevallen van zelfdoding in politiecellen tussen 1983 en 1993 bleken zelfdoders in de politiecel zich vrijwel altijd te verhangen. Arrestanten gebruikten een broekriem, een laken, een trui, een paar sokken, een trainingsjack en een overhemd in combinatie met een zakdoek als strop. De stroppen werd bevestigd aan tralies, luchtroosters, deuren, verwarmingsbuizen, waterkraantjes, een lamp, de spoelinrichting van een toilet en in één geval aan een lepel die in een raamkozijn was vastgezet. “In de preventieve sfeer zijn er duidelijke aanknopingspunten te vinden die het plegen van suïcide tegen kunnen gaan”, schreven de onderzoekers. Een woordvoerder van Justitie heeft daarover zijn twijfels. “Mensen zijn ongeloofelijk creatief als ze er een eind aan willen maken. Als je alles uit de cel haalt waarmee ze zich kunnen opknopen, wordt die cel onleefbaar.”

    • Coen van Zwol