Welkom in de Kirgizische hersenkliniek

In de bergen van Kirgizië behandelt dr. Nazaralijev op zijn eigen onorthodoxe manier drugsverslaafden die nergens ter wereld van hun verslaving konden worden afgeholpen. Een bezoek aan 'de hersenfabriek' van Bisjkek.

BISJKEK, 30 JUNI. De vier psychiaters dragen zwarte pakken, geen witte doktersjassen. Hun neusvleugels trillen van opwinding. Op een Perzisch tapijtje in een oud Sovjet-sanatorium staan drie drugsverslaafden als limbodansers te bewegen. In trance. Klaar voor de 'super-stress-shock', een zeer onorthodoxe afkicktherapie van dr. Zjenisjbek Nazaralijev uit Bisjkek, Kirgizië.

Vlak voor de séance had de drugsgoeroe gezegd: “Welkom in de hersenfabriek.” In dit Spartaanse kuuroord in de uitlopers van het Tien Shan-gebergte op de grens met China wordt het brein van de patiënt opnieuw geprogrammeerd. Zes tot twaalf minuten later, zo is de bedoeling, zijn deze junkies voorgoed van hun verslaving af. “Als ze straks bijkomen vliegen ze me om de hals en zeggen: o dokter, ik koop een Boeing voor u!”

De uitroep is niet eens zo waanzinnig als hij lijkt: onder de cliënten van Nazaralijev bevinden zich rijkeluiskinderen die soms door hun ouders in privé-jets worden afgeleverd. De 37-jarige psychiater beaamt dat hij een elitekliniek runt. Zijn methode, gepatenteerd onder de naam 'Katharsis door dr. Nazaralijev', is in de ex-Sovjet-Unie bekend onder ministers, mafia-godfathers en media-tycoons.

Grif betalen zij de 5.700 dollar die nodig is om hun heroïne-spuitende kinderen te laten behandelen. Voor dat bedrag krijgen zij een kuur van een maand met kost en inwoning voor de patiënt zelf, plus een mee te brengen buddy. De kans op succes is tachtig procent, zo meldt de reclamefolder - met op de omslag de charismatische kop van Nazaralijev onder een psychedelische vonkenregen.

De 21-jarige ontspoorde kunstenaar Alex uit Toronto (de kliniek trekt sinds kort ook junkies uit het Westen) was een week geleden nog sceptisch. “Er zijn zoveel kwakzalvers die van alles propageren”, zegt hij na afloop van de eerste fase, de 'coma-therapie'. “Ik zat op 57 milligram methadon per dag. Had alles al geprobeerd. Een twaalfstappenprogramma in Canada, een twee weken durende behandeling in Duitsland, een harde methode in Israel. Niets hielp.”

Bisjkek is zijn “laatste kans”. Op weg erheen hadden hij en zijn vader een tussenstop moeten maken in Amsterdam, om aan nieuwe methadon te komen voor het overbruggen van de reis. Boven de steppe van Kazachstan had hij zijn laatste shot genomen. “En kijk: nu loop ik al zonder injecties rond.”

In de kliniek van Nazaralijev ondergaan zevenhonderd verslaafden per jaar hun cold-turkey in een kunstmatig opgewekt coma. Het afkicken gebeurt dus in een door medicijnen opgewekte droom, als een soort variant op het afkicken onder narcose, waarmee de Jellinek-kliniek sinds kort in Nederland experimenteert.

Pagina 4: 'We maken van de patiënten eerst zombies'

Op twintig houten bedden liggen evenzoveel patiënten met open monden, klapperende kaken en gebalde vuisten in hun slaap te ijlen. Jongens met stoppelbaarden, hoerig opgemaakte meiden en een handvol oudere, aan de opiumpijp verslaafde Kirgizische bergbewoners. Een vreselijk gezicht, maar Alex bezweert dat je er niets van merkt. “Die medicijnen zijn zo sterk dat je meteen knock-out gaat, alsof je een overdosis neemt.” Na een bloedzuiveringsbehandeling en vijf coma-sessies van elk vier uur mag hij in de ijzeren zuurstoflong - een hallucinerende ervaring - om zich daarna mentaal voor te bereiden op de super-stress-shock. Dat gebeurt in een vallei met heetwaterbronnen boven Bisjkek, in vervallen vakantiehuisjes die afsteken bij de tenten van de schaapherders.

In die periode voert Nazaralijev persoonlijke gesprekken met hen, waarin hij aan de hand van schema'suitlegt dat er een 'pathologische haard' in hun hersenen zit. “Een mannetje dat zegt: kom, hier om de hoek heb ik wat lekkers voor je”, zoals Alex het uitdrukt. Volgens de Kirgizische arts is het uitschakelen van dat mannetje het geheim van zijn therapie. De basis voor zijn aanpak had hij ontwikkeld door te werken met alcoholisten.

Na zijn medicijnenstudie was Zjenisjbek, 25 jaar oud, op aandrang van zijn inmiddels overleden vader, ook een psychiater, hypnose gaan toepassen bij de behandeling van alcoholverslaafden. Hij ontdekte dat zijn cliënten daadwerkelijk van iedere druppel drank moesten overgeven, als hij hun dat onder hypnose had wijsgemaakt. In Kirgizië werd hem een werkvergunning geweigerd met de woorden: “Wilt u soms van ons land een toevluchtsoord voor alcoholisten maken?”

Dus week hij uit naar Moskou, waar partijleider Gorbatsjov een draconisch anti-alcoholbeleid paarde aan glasnost en perestrojka. Toen in 1988 de Komsomolskaja Pravda een artikel aan de methode-Nazaralijev wijdde kreeg hij zesduizend brieven. Na die blijk van erkenning mocht hij van Gorbatsjov de zwaarste gevallen behandelen: de noordelijke volkjes van Siberië, die in een constante wodkaroes leven. Met mobiele brigades trok de hypnotiseur van Jakoetië tot Vladivostok, totdat hij na het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 zijn behandelingsmethode kon laten registreren in zijn geboorteland.

Nazaralijev vestigde zich in een failliet gegaan revalidatiecentrum voor Afghanistan-veteranen, waar hij, anders dan in de 'droogleg-klinieken' van de staat, geen tralies voor de ramen liet lassen. Het onbeduidende Kirgizië had voor het eerst iets anders te bieden dan wol, uranium en bergmeertjes voor toeristen. In het buurland Tadzjikistan en verderop in Afghanistan braken 'narco-oorlogen' uit. Kirgizië werd doorvoerland bij uitstek, en de plaatselijke herdersvrouwen die met allerhande opiaten tussen Bisjkek en Moskou reizen, heten in de volksmond 'kamelen'.

Twee jaar na de val van het Sovjet-rijk meldden zich de eerste drugsverslaafden bij het Medisch Centrum Nazaralijev. Inmiddels zijn de junks in de meerderheid. “Zoals de volken in Noord-Siberië kapot zijn gegaan aan de wodka, omdat ze die niet kenden, zo worden de Russen nu veel te abrupt blootgesteld aan heroïne, met alle gevolgen van dien”, zegt de psychiater. Zijn cliëntele veranderde drastisch: de arme sloebers met een wodkafles aan de mond zijn verdrongen door verwende kinderen met rolex-horloges.

In zijn fonkelnieuwe Ford-jeep met geblindeerde ruiten, geëscorteerd door hulpartsen in een dure Audi, rijdt hij de volgende dag door Bisjkek, op weg naar de 'hersenfabriek' in de bergen voor de afsluitende séance. Op enorme billboards prijkt zijn portret en dat van zijn 13-jarige zoontje. “Voor de toekomst van onze kinderen”, staat er op. Want na de president is dokter Nazaralijev misschien wel de bekendste Kirgies.

Eenmaal binnen is hij gespannen als een veer. “Niet schrikken”, waarschuwt hij tevoren. “We hebben van onze patiënten eerst zombies gemaakt.” De kwade haard in de hoofden van de verslaafden is met een cocktail van medicijnen 'geprovoceerd', waardoor ze al twee etmalen in de war zijn. “Niet humaan? Ach, de Sovjet-psychiatrie was onmenselijk. En de Amerikanen hebben de elektroshock uitgevonden. Wat ik hier doe is heel mild.” Ongevaarlijk ook: van de duizenden patiënten die hij heeft behandeld zijn er in zijn handen “nog maar vier” door een hartstilstand overleden. “In het gesticht van Bisjkek sterven er jaarlijks 250 door gebrek aan medische zorg.”

Dan, als de deur van de behandelkamer opengaat, klinkt er een monotoon gejammer uit de kelen van drie jongens, die achterovergebogen met hun armen staan te trillen. “Je kunt het, kom, ga dieper”, fluisteren de in het zwart geklede psychiaters in hun oor. Nazaralijev snuift en stampvoet en klapt in zijn handen als een flamenco-danser. “Dieper!” Hij trekt een jongen aan zijn haren verder achterover. “Dieper!” Zijn benen schokken, steeds ongecontroleerder, hij kreunt. “Drugs verlaten vanaf nu je leven!” Als een exorcist staat de psychiater wijdbeens achter zijn patiënten. “Dieper!” Het hoofd van de jongen is een vuurrode bal, hij schreeuwt het uit, en dan, met een enorme dreun, valt hij op het dunne tapijt. Twee verplegers in witte doktersjassen snellen toe en slepen hem linea recta naar de bloeddrukmeter. “De super-stress-shock is een ervaring die je je hele leven bij blijft”, merkt Nazaralijev op.

    • Frank Westerman