Bezielde boeken

Ronald Hermsen: Wijsheid te boek (75 jaar inspirerende boeken van N. Kluwer tot Ankh-Hermes), Deventer 1998

Irene was een commerciële klapper. Door de Deventerse uitgeverij Ankh-Hermes was nog nooit een publicatie uitgebracht die zo goed ging als het in 1995 verschenen boek Dialoog met de natuur van Irene van Lippe-Biesterfeld. Van haar werk werden meer dan 77.000 exemplaren verkocht, wat voor het uitgeversbedrijf van de familie Kluwer een definitieve doorbraak naar het grote publiek betekende. Al 75 jaar geeft Ankh-Hermes/voorheen Kluwer 'bezielde boeken' uit. Daarover is onlangs een bijzondere bedrijfsstudie verschenen. Enerzijds wordt in deze publicatie (Wijsheid te boek) de historie van de uitgeverij verteld, anderzijds bevat het korte stukken van 22 auteurs met wie Ankh-Hermes een speciale band heeft.

In 1923 verscheen de eerste uitgave. Een oosters-wijsgerig boek dat een compilatie bleek te zijn van een aantal lezingen over oud-Chinese wijsheid die aan de Internationale School voor Wijsbegeerte in Amersfoort waren gehouden. Christelijk-theologische werken moet men bij Ankh-Hermes niet zoeken. Daarin ligt haar kracht niet, want het gaat bij deze uitgeverij om andere geloofsbronnen en vooral niet-Europese mystieke ervaringswerelden. En zou men al menen dat Nederland juist nu een hausse aan spirituele lectuur beleeft, dan zou men nog ook eens aan het legendarische optreden van Oosterse denkers als Djiddoe Krisjnamoerti in de jaren twintig en Hazrat Inayat Khan, een soefi-mysticus uit diezelfde tijd moeten denken. Nico Kluwer was een volgeling van deze Khan in wiens omgeving hij ook zijn vrouw had leren kennen.

Binnen de uitgeverswereld en geheel tegen de zin van zijn vader, de oude A.E. Kluwer, die hem ernstig waarschuwde voor Oosterse dromerijen, was Nico Kluwer een spirituele pionier. Zijn zoon Paul trad later in zijn voetsporen totdat hij zich drie jaar geleden uit het bedrijf terugtrok.

Inmiddels was twintig jaar eerder al de naam van het bedrijf veranderd en was het Ankh-Hermes gaan heten. Ankh met het oog op het Egyptische hengselkruis, nk naar N. Kluwer en Hermes vanwege de Griekse god van de handel en van de dieven die vooral als de afgezant van de goden bij de mensen werd gezien.

Waren de jaren tot de Tweede Wereldoorlog de 'soefi-jaren', de periode waarin Kluwers voorliefde voor de Perzische soefi-dichter en filosoof Omar Chajjam uit de tiende eeuw die in zijn tijd ook een groot wiskundige was, centraal stond, later werd de belangstelling van vader en zoon sterk verbreed.

Direct na de Tweede Wereldoorlog bestond er in Nederland weinig vraag naar spirituele boeken. Geen nood voor de Kluwers want men was van huis uit rijk genoeg om de verliezen van deze bijzondere uitgeverij te kunnen dragen. Dan gaat zij de jaren vijftig in en wordt er een voorzichtig begin gemaakt met allerlei yoga-boeken en publicaties over het leven na de dood en het overbruggen van de kloof tussen Oost en West.

Grote bekendheid kreeg een publicatie in 1963 over het leven in India en Tibet van Lily Eversdijk-Smulders, maar commercieel moest de uitgeverij het vooral hebben van allerlei hengelsportuitgaven en publicaties over postduiven. In de jaren zestig toen de secularisatie en de ontkerkelijking steeds sterker werden, nam de publieksinteresse voor alles wat uit het Oosten komt sterk toe. Met het boek Waren de goden kosmonauten van Erich von Daeniken haalde het Kluwer-bedrijf zijn eerste echte bestseller in huis. Vervolgens verschenen er Het Tibetaans dodenboek, boeken van en over Bhagwan Shree Ragneesj, verhalen over engelen, publicaties over zenboeddhisme, over de Dodezee-rollen en over alternatieve geneeswijzen, inclusief de omstreden Moerman-methode.

De christelijke God was dood, meende men in die tijd, maar de uitgeverij voer er wel bij. De laatste directeur uit de Kluwer-dynastie die zich in 1993 terugtrok om eindelijk zichzelf te kunnen vinden, had het altijd als “een genade gevonden om doorgeefluik van geïnspireerde ideeën en een boodschappenjongen te mogen zijn. Zo iemand als de halfgod Hermes die denkbeelden van de goden aan mensen mocht doorgeven”.

    • Frits Groeneveld