Relatie ministers bepaalt formatie

DEN HAAG, 27 JUNI. De zevende week van de formatie was de week van PvdA-politicus Melkert en VVD-minister Zalm. Melkert confronteerde het informatietrio woensdagmiddag met een akkoord van twee formatie-werkgroepen over belastinghervorming en inkomenspolitiek, waarvan Zalm zich afvraagt of het betaalbaar is. Op zijn beurt presenteerde de minister woensdagavond een financieel stuk, waarvan Melkert en andere PvdA-ers zich afvragen of hun partij daarin genoeg aan haar trekken komt.

Daarmee werd de kabinetsformatie toch nog spannend. Want zoals bijna altijd in de politiek, zijn het uiteindelijk niet de verkiezingsprogramma's die de kans op succes van een kabinetsformatie bepalen, en ook niet de door D66 ontdekte beslotenheid waarin voorman De Graaf het prettig zaken doen vindt, maar de persoonlijke relaties tussen de hoofdrolspelers.

Als bijvoorbeeld de tegenpolen Kok en Brinkman elkaar in 1994 beter hadden gelegen, had het CDA misschien nooit de zure smaak van de oppositie in de mond hoeven te krijgen. En mede omdat Bolkestein en Van Mierlo elkaar op belangrijke momenten wisten te vinden in café Scheltema aan de Nieuwezijds Voorburgwal in Amsterdam, kwam paars er toch, ondanks een aanvankelijke breuk in de onderhandelingen, nu precies vier jaar geleden.

Zalm en Melkert vormen achter de schermen de verpersoonlijkte sine qua nons van de kabinetsformatie 1998. De eerste is de 'operationeel directeur' van het informatietrio, dat opdrachten voor werkgroepjes formuleert en voorzitters aanwijst, zoals oud-PvdA-voorzitter Felix Rottenberg deze week in Het Parool schreef. Zalm is ook belangrijk voor Bolkestein, die alleen in termen van miljarden kan denken, zoals PvdA-leider Kok ooit schamperde. De VVD-leider schaamt zich er niet voor tijdens de onderhandelingen het financiële brein Zalm alles nog eens te laten uitleggen.

Melkert kent op zijn beurt als minister van Sociale Zaken alle listen en lagen van de sociale politiek. Daarmee is hij onmisbaar voor de PvdA om haar verkiezingsbelofte waar te maken dat paars II een linkser imago krijgt dan paars I. Bovendien is de bewindsman degene op wie Kok heeft leren blindvaren als de man die de kust veilig maakt voor zijn chef. Dat de politieke aanpak van beide sociaal-democraten min of meer identiek is - traag en technocratisch - verstevigt de band alleen maar.

De relatie Kok-Melkert is daarmee overzichtelijker dan de verhouding Kok-Wallage. “Ik moet u een klein geheimpje verklappen”, zei Kok daarover woendag in de Tweede Kamer. “Als ik wil dat de heer Wallage iets doet, dan moet ik het tegenovergestelde zeggen. Daarvoor is dus een heel aparte strategie nodig.”

De paarse partijen worden het de komende weken pas eens als ook Zalm en Melkert het eens worden. Hoewel bijna iedereen verwacht dat eind juli paars II op het bordes staat, gebeurt niet zomaar. Zalm en Melkert zullen elkaar nooit uitkiezen voor een dagje samen naar het strand. Sterker nog, ze vormden de tegenpolen van paars I. Zalm opereerde de afgelopen weken dan ook als een kasteelheer die zijn zuivere begrotingsbeleid bewaakt tegen PvdAers, die voor de poorten van het kasteel leuke dingen voor linkse mensen aan het bedenken zijn. Buiten paradeerde veldheer Melkert, druk pendelend tussen twee van de drie formatiewerkgroepen, en zwaaiend met een akkoord dat Zalm voor een voldongen feit plaatst.

Dit akkoord over een lastenverlaging van 5 miljard bleek mooi maar duur. Enerzijds bevatte het de kern van de links-rechtse symbiose die paars tot een succes maakte: een rechts thema (lastenverlichting) wordt opnieuw ingezet voor een links doel - vooral de lagere inkomens gaan er daardoor op vooruit. Anderzijds soupeert het akkoord veel van de beschikbare financiële ruimte op voor het volgende kabinet.

Dit besef drong met name in PvdA-kring door toen Zalm en Kok woendagavond hun voorstellen voor het financieel beleid van paars II aan de drie onderhandelaars overhandigden. Voor extra uitgaven die aan het PvdA-congres waren beloofd: zorg, onderwijs, armoedebestrijding en ontwikkelingshulp, bleef te weinig over.

De sociaal-democraten kenschetsten de voorstellen onmiddelijk als 'technisch', een politieke term voor: graag iets anders. Onmiddellijk brak er rumoer tussen PvdA en VVD uit dat ruimschoots de pers haalde. D66 kwam er nauwelijks nog aan te pas.

“Natuurlijk komen we eruit”, zo gooide Bolkestein gisteravond echter olie op de golven. Volgens hem waren de problemen meer gelegenheid in het feit dat het na twaalf jaar bezuinigingspolitiek moeilijk is nog interessante potjes te vinden die zijn te schrappen. Toch sloot hij voor volgende week een akkoord over de uitgaven en bezuinigingen niet uit. Zelfs overeenstemming met zijn medeonderhandelaars Wallage en De Graaf over “een kippentekst”- de voorgenomen reductie van het pluimvee in Nederland _ achtte Bolkestein goed mogelijk. Nu Zalm en Melkert nog.