Abortus Portugal: strijd om de realiteit

Morgen gaan in Portugal de kiezers naar de stembus om te besluiten of abortus uit de illegaliteit gehaald moet worden. Abortus is nu nog verboden - maar populair.

LISSABON, 27 JUNI. Zelfs de Maagd is gemobiliseerd. Vanaf een blinde muur staart ze huilerig naar het passerend publiek. “Não ao aborto”, stem nee tegen de abortus, prijkt er boven haar gekroonde hoofd en devoot gevouwen handen. Of haar verschijning in 1917 in Fátima aan een drietal boerenkinderen geen waarschuwing genoeg was, dreigt een begeleidend foldertje. “En wat zou de Maagd hebben gezegd over abortus?”, luidt de retorische vraag. Nee dus.

In de discussie over het legaliseren van abortus ging het er stevig aan toe. Tegenover de Maagd van Fátima zette het pro-legaliseringsfront de torso van een naakte vrouw in, het kruis geblokkeerd door een mannenhand. De campagne was “primitief en wreed”, vond Álvaro Cunhal, de historische leider van de Portugese communisten die al in 1940 als jurist afstudeerde op het onderwerp. Dat gold dan wat hem betreft vooral de harde kern van Portugals clerus, die flink uitpakte door de ja-stemmers met hel en verdoemenis te dreigen. De aartsconservatieve bisschop van Bragança, António Rafael, schroomde zelfs niet om abortus gelijk te stellen aan “een nieuwe soort Holocaust”. Volgens de kerkvader is er geen enkel verschil tussen voorstanders van legalisering en Adolf Hitler.

Medisch directeur Teresa Tomé slaakt een zucht als de campagne ter sprake komt. “Niemand is voorstander van abortus”, verklaart zij in haar werkkamer in het ziekenhuis van de universiteitsstad Coimbra. “Maar we moet ophouden om als struisvogels ons hoofd in het zand te steken voor de realiteit.”

Die realiteit bestaat uit een geschat aantal abortussen door meer dan 192.000 Portugese vrouwen per jaar. Dat komt neer op gemiddeld 76 abortussen per duizend vrouwen tussen de 15 en de 44 jaar. Teresa Tomé kwam tot deze schatting op basis van een door haar verricht onderzoek onder 316 vrouwen die abortus hadden gepleegd. Het pionierswerk - in Portugal bestaan nauwelijks gegevens over abortus - bracht aan het licht dat van de onderzochte vrouwen een op de drie regelmatig een abortus liet uitvoeren. Verreweg de meesten gebruikten geen enkele voorbehoedmiddel.

Als directrice van een intake-ziekenhuis krijgt Tomé met de dagelijkse praktijk van het abortusprobleem te maken. “De abortus in Portugal speelt zich af onder omstandigheden waar we nauwelijks controle over hebben”, aldus Tomé. In het gunstigste geval steken de vrouwen de grens over om zich te laten aborteren in klinieken in de Spaanse regio's Extremadura en Salamanca. De psychiater aldaar tekent een standaardformulier waarin staat dat psychische schade voor de vrouw dreigt en daarmee is aan de wettelijke voorwaarden van Spanje voldaan.

Dramatischer zijn de omstandigheden waaronder de abortussen plaatshebben in Portugal zelf. Kraamvrouwen en verpleegsters brengen soms duizenden guldens per verrichting in rekening. Nazorg ontbreekt, terwijl slechte hygiënische omstandigheden en medisch prutswerk niet zelden sporen van vernieling achter laten. “We krijgen regelmatig gevallen van vrouwen die na een abortus last hebben van chronische infecties of zelfs steriliteit”, vertelt Tomé. “Vaak is er ook sprake van seksuele problemen na een slecht uitgevoerde abortus. Er zijn zelfs vrouwen die als gevolg hiervan uiteindelijk van hun man scheiden.”

En dan zijn er nog de vrouwen die de abortus uiteindelijk niet overleven. Officieel stierven er in de periode 1984-1994 46 vrouwen als gevolg van complicaties na een zwangerschapsonderbreking - meer dan het aantal abortussen dat legaal werd verricht.

Het is de eerste keer dat in Portugal een referendum wordt gehouden en politiek gesproken heeft de kwestie voor de nodige verwarring gezorgd. Eerder dit jaar loodste de socialistische regering van premier Antonio Guterres immers reeds de liberalisering van abortus tot maximaal tien weken in de zwangerschap door het parlement. Maar de socialisten accepteerden een voorstel van de oppositie om de kwestie alsnog inzet van een volksraadpleging te maken. Hier en daar worden al twijfels uitgeproken tegen het dusdanig gebruik van het referendum, dat immers een inbreuk pleegt op de beslissingsbevoegdheid van het parlement.

Terwijl de centrum-rechtse sociaaldemocraten en de conservatieve Partido Popular zich officieel tegen liberalisering uitgespreken en de communisten zich voorstanders verklaren, hebben de socialisten de stemming tot een vrije kwestie verklaard. Niet in de laatste plaats omdat premier Guterres, socialist maar belijdend katholiek, tegen het liberaliseringsvoorstel is. Dat neemt niet weg dat de peilingen wijzen op een duidelijke overwinning van de ja-stemmers in het referendum.

Als de abortus wordt gelegaliseerd, zullen de eerste klinieken waarschijnlijk binnen enkele weken ingericht zijn. Over de grens, in Spanje, staan al artsen klaar om de grens over te steken. “We waren al begin dit jaar bezig met een kliniek, nadat het parlement had ingestemd met de legalisering”, zegt arts Yolanda Hernández in haar kliniek Los Arcos in het centrum van Mérida, een uurtje rijden vanaf de grens met Portugal. “Het referendum kwam voor ons als een verrassing.” De helft van de vrouwen die haar kliniek bezoeken komt uit Portugal.

“Hoe het ook uitpakt, in Portugal heeft het referendum in ieder geval geleid tot een openbare discussie over zaken als geboorteregeling en contraceptie”, meent Duarte Vilar, socioloog en directeur van de Stichting voor Gezindsplanning. De vrouwen die bij de stichting langskomen voor een abortus stuurt hij het liefst door naar Spanje. Maar de kern van het probleem is dat nog steeds veel vrouwen abortus als wijze van contraceptie gebruiken. Dat blijkt ook het onderzoek van de arts Tomé: ongeacht hun sociale status gebruikten de onderzochte vrouwen meestal geen enkel voorbehoedmiddel. Dat is opmerkelijk, want voorbehoedmiddelen zijn op ruime schaal en goedkoop verkrijgbaar, en ook aan voorlichting ontbreekt het niet. De arts verklaart de onvoorzichtigheid uit de nog altijd heersende opvatting “dat zoiets mij niet overkomt”.

Vilar meent dat Portugal op het gebied van het gebruik van contraceptie nog altijd een cultuuromslag moet ondergaan. Het verzet van de hardliners binnen de katholieke kerk tegen het gebruik van voorbehoedmiddelen èn abortus neemt hij weinig serieus. “Die opmerkingen over Holocaust en zo werken alleen maar in ons voordeel.” Meer moeite heeft ze met tegenstanders van de liberalisering die zich de afgelopen weken ontpopten als verdedigers van voorbehoedmiddelen als alternatief. Het zijn dezelfde mensen die zijn centrum jarenlang tegenwerkten als het aankwam op het geven van voorlichting over het gebruik van voorbehoedmiddelen en daardoor medeverantwoordelijk zijn voor Portugals abortus-probleem. “Ons belang is niet de abortus”, meent Vilar, “maar een betere geboorteregeling.”