Rustig dementeren op eigen stek

Met 'verpleegunits' in verzorgingshuizen wilde staatssecretaris Terpstra de bejaardenzorg vernieuwen. Maar er komt weinig van terecht.

OUDE TONGE, 26 JUNI. Vijf vrouwen en een man zitten aan de koffie, allen licht dement. Ze zwijgen, bewegen traag en doen niets uit zichzelf. “Bent u nog naar de kerk geweest”, roept activiteitenbegeleider Daniëlle Koppenaal (20) tegen een dovige vrouw. Even later pakt ze de handen van een andere vrouw, die wantrouwig rondkijkt. “Wat hebt u toch een mooie knopen op uw jurk!” “Ach kind”, roept de vrouw, verguld met de aandacht. “Die zijn toch niet van mij!” “Ja hoor, die zijn van u.” “O ja, uit de knopendoos!”

Ebbe en Vloed in Oude Tonge is een bejaardenhuis uit de jaren zeventig, nog helemaal in bruine tinten, met gipsplaten plafonds en oranje zonneschermen. Bewoners leven zelfstandig op een kamer met keukentje, douche en toilet. Mensen die dement worden en gaan 'dwalen' moesten voorheen altijd verhuizen naar verpleeghuis De Samaritaan in Sommelsdijk, het enige op Goeree-Overflakkee. Sinds begin vorig jaar kunnen ze terecht op de verpleegunit van Ebbe en Vloed. Ze krijgen daar een nieuwe kamer en een gezamenlijke huiskamer, worden 24 uur per dag verzorgd en staan onder toezicht van de verpleeghuisarts van De Samaritaan.

De verpleegunit, een afdeling van een verzorgingshuis waar verpleeghuiszorg gegeven wordt, had een van de pijlers moeten zijn van de modernisering van het ouderenbeleid van staatssecretaris Terpstra (Ouderenbeleid). Doel is dat ouderen zo lang mogelijk in een bejaardenhuis kunnen blijven voor ze naar een verpleeghuis gaan, zo mogelijk tot het einde van hun leven. Terpstra streeft naar drieduizend verpleegunit-bedden in het jaar 2000. Ze heeft hiervoor 100.000 gulden per bed toegezegd. Tot op heden functioneren er in het hele land echter nog maar vijf tot tien units. Rijk en provincies steggelen over de financiering en ook de gecompliceerde vergunningaanvraag - die duurt één tot anderhalf jaar - zorgt voor vertraging.

De directies van verpleeghuis De Samaritaan en verzorgingshuis Ebbe en Vloed hebben de toestemming niet afgewacht. Met steun van de provincie Zuid-Holland richtten zij vorig jaar een verpleegunit op voor acht licht demente bewoners van Ebbe en Vloed. De eerste 100.000 gulden investeerde het bejaardenhuis uit eigen middelen. “Wij vonden het belangrijk dat mensen in hun eigen woonplaats kunnen blijven wonen”, zegt directeur H. Kroon-Legierse. “Oude Tonge is een hechte gemeenschap. Mensen hebben hier op de kleuterschool gezeten.”

Hoewel de directies Haags beleid uitvoerden, heeft de verpleegunit van Ebbe en Vloed nog altijd een semi-legale status. Het College voor Ziekenhuisvoorzieningen, dat de aanvragen beoordeelt, bracht een negatief advies uit aan het ministerie; het vond acht bedden te weinig om goede zorg te kunnen bieden. Staatssecretaris Terpstra legde dit advies naast zich neer en gaf in principe wel toestemming. Een tweede, meer gedetailleerde vergunningaanvraag bij het College voor Ziekenhuisvoorzieningen loopt nog. Wordt die goedgekeurd, dan krijgt de verpleegunit met terugwerkende kracht een 'erkenning' en de bijbehorende financiële bijdrage van het rijk.

Verpleeghuis de Vrijthof in Tiel heeft wel toestemming voor een verpleegunit. Het gaat om een afdeling van dertig bedden in het nabijgelegen verzorgingshuis Walstede, zowel voor demente ouderen als voor mensen met zware lichamelijke klachten. Door het afstaan van bedden aan Walstede wil de Vrijthof ruimte winnen voor meer een- en tweepersoonskamers. In dit geval is niet de toestemming, maar de financiering het obstakel. Volgens H. Albreghs van de Vrijthof schiet het geld dat Terpstra ter beschikking stelt tekort. Maar meer geld uit Den Haag zit er niet in. “Het moet worden opgelost in samenwerking met de provincie Gelderland”, zegt Albreghs. “Wij hopen dat die toestemming snel komt.”

Een andere groot probleem bij de invoering van verpleegunits is de vereiste hechte samenwerking tussen een verzorgingshuis en een verpleeghuis. “Die relatie is vanouds zeer heikel”, zegt directeur Kroon van Ebbe en Vloed. “Verpleeghuizen kijken wat neer op verzorgingshuizen. Ze hebben altijd een zekere machtspositie gehad bij de verdeling van de gelden.” Op hun beurt hebben veel verzorgingshuizen geen zin verpleegbedden in huis te halen die alleen maar geld kosten en waarover ze niets te zeggen hebben, zoals oorspronkelijk het scenario luidde. Inmiddels heeft Terpstra beslist dat ook verzorgingshuizen de eindverantwoordelijkheid mogen dragen. Verpleeg- en verzorgingshuis moeten het hierover dan wel onderling eens worden. Dit neemt ook weer tijd in beslag. De verpleeghuisarts heeft in alle gevallen de medische eindverantwoordelijkheid, wat weer goede samenwerking vergt met de huisartsen van het verzorgingshuis.

De verpleegunit van Ebbe en Vloed functioneert goed, blijkt uit een evaluatie van NZi (instituut voor onderzoek, informatie en opleidingen in de zorg). De sociale vaardigheden van de verpleeghuisarts waren daarbij volgens de onderzoekers een belangrijke factor. Ook de omstandigheid dat Ebbe en Vloed maar één huisarts heeft, en niet drie of meer zoals de meeste verzorgingshuizen, had een gunstige invloed op het project. Volgens het NZi-rapport zijn de demente bewoners rustiger geworden en reageerde hun familie positief (“Vader is weer een sociaal mens geworden”). Ziekenverzorgende Hannie Polder denkt dat de verpleegunit “wat geborgenheid” biedt. Ze wijst op een van de bewoners. “Die mevrouw is nu veel beter dan toen ze boven woonde. Daar liep ze altijd binnen bij een andere bewoner, een nichtje van haar. Die wilde dat niet altijd en daar raakte zij van in paniek.”

Als de kopjes leeg zijn begint de afwas. Naast bakken en koken, geheugentrainingen en zingen is dat voor de bewoners van de verpleegunit een van de activiteiten. “Kom, we gaan aan tafel zitten”, zegt de begeleidster. Ze ondersteunt een vrouw, terwijl de anderen zich langzaam uit hun stoel hijsen. Even is er trage chaos. De bewoners kijken schichtig om zich heen terwijl ze zich verplaatsen. Het duurt enige tijd voor ze hun kalmte hebben hervonden.

    • Joke Mat